Het wordt even te veel voor Marc Van Peel

Het wordt even te veel voor Marc Van Peel

Slechte verliezers: Antwerpen heeft ze helaas bij hopen. Dat bleek na het referendum over de Oosterweelverbinding. U weet het ongetwijfeld: 35 procent van de Antwerpenaren heeft deelgenomen aan een niet bindend, niet verplicht referendum. Net geen 60 zestig procent ¿ 59,24 ¿ tegen, 40,76 procent pro.

Een kleine twee derde voor, dus. Dat lijkt een duidelijke uitslag, behalve voor de BAM-supporters. Na de Hollandse was er ineens de Antwerpse rekenkunde. Omgekeerd cijferwerk, voorgeteld door CD&V-havenschepen Marc Van Peel: "Een vijfde van de Antwerpenaren heeft nee gezegd." In De Standaard bepaalde die handigheid de teneur van de berichtgeving. Prominent in het openingsstuk: "Op de keper beschouwd heeft 20 procent van de Antwerpenaren nee gezegd en 14 procent ja." Eén pagina verder was dat al bijgesteld zoals Van Peel en Vinck dat nog liever zouden lezen. "Twintig procent van de Antwerpenaren kantte zich tegen de Lange Wapperbrug. Haast 80 procent heeft er geen probleem mee of vond het onderwerp niet belangrijk genoeg voor een wandeling naar het kieslokaal." Bbrrr.

Neem eens aan dat de uitslag omgekeerd was. Dat zes op de tien stemmers voor de Lange Wapper zouden zijn geweest. Zou de clacque van Van Peel en co. dan ook hebben geklaagd: "Amper 20 procent voor. Tachtig procent is tegen of wil dit knappe project niet eens steunen." Nee toch? Dan zou het gedecideerd hebben geklonken: "De democratie sprak. Het BAM-plan komt er dus, en onverkort. De tegenstanders genieten geen steun." En Kris Peeters had, anders dan nu, geen probleem in zijn Vlaamse regering. Patrick Janssens geen spanning in zijn Antwerpse coalitie. Deze keer zitten de slechte verliezers in het andere kamp.

Want er is gevochten, voor elke stem van iedere Antwerpenaar, met alle mogelijke middelen. StRaten-Generaal en Ademloos, de motoren van het nee-verzet, deden dat met de gave van de verontwaardiging, met de inzet van kleine jongens die aanvoelen dat ze het ondenkbare mogelijk maken. Ze koesteren de Antwerpse variant van David tegen Goliat: Brabo versus Antigoon. Al was er niet alleen emotionaliteit, maar ook veel redelijkheid in de anti-BAM-campagne: argumenten over volksgezondheid, de leefbaarheid van de stad, de architectonische aanslag op een skyline, het democratische deficit van de besluitvorming, de impact van de betonboeren op de politieke agenda. Dat laatste kan een populistisch argument lijken, maar het kreeg ineens steun uit "bevoegde" hoek, toen Open Vld'er Christian Leysen, als hoofd van rederij Ahlers toch een van de Antwerpse captains of industry, zijn walging uitsprak van het rücksichtslose, pro-BAM- lobbywerk dat zich onder zijn ogen voltrok.

Daartegenover stond de BAM, ook met een mengeling van rationele en irrationele argumenten: de nood aan verkeersdoorstroming, de technische lacunes van het ArupSumalternatief, dat afstel van de BAM-optie een ramp zou betekenen voor Antwerpen, en dat het referendum dwaas was omdat de kwestie te complex is voor het verstand van de modale Antwerpenaar. Behalve dan van de sinjoren die voor het BAM-tracé waren: die hadden het begrepen.

De BAM verweet de tegenstanders populisme, maar bediende zich in de loop van de strijd van technieken die we nog kennen van de brainwashers in de Koude Oorlog. De BAM had de reputatie een aanslag te zijn op de Antwerpse ecologie: slecht voor mens en milieu. Wat was nu de kleur van de ultieme BAM-campagne? Groen. De slogan? "BAM-tracé, natuurlijk tracé."

Maar goed, à la guerre comme à la guerre, dat was de instelling in beide kampen. En dat hoort eigenlijk zo in een democratie. Tenminste: tot de kiezer of in deze de stemmer heeft gesproken. Of, omdat de officiële term van het "referendum" nog altijd "de volksraadpleging" is: het volk. En zondag sprak het soevereine Antwerpse volk. Zijn advies luidt: nee aan het BAM-tracé. Dan is de conclusie: er is onvoldoende democratische legitimiteit voor dat BAM-tracé. En dus wordt dat aangepast. Dat is netjes.

Behalve in Antwerpen. Daar zijn er die zo snel mogelijk naar business as usual willen. BAM-man Karel Vinck, CD&V'er Marc Van Peel, voor hen was het klaar: de opritten in Deurne en Merksem aanpassen en klaar is kees. Ach, dat BAM-lieden als Karel Vinck of woordvoerder Nick Orbaen (de Antwerpse Comical Ali) voor hun overleven knokken, tot daaraan toe. Dat een mandataris als CD&V-havenschepen Marc Van Peel via partizaan rekenwerk de legitimiteit van de volksraadpleging tussen haakjes zet, is van een andere orde.

Het referendum viel immers niet uit de lucht. In januari 1991, bij het Eerste Burgermanifest, en in mei 1992, bij zijn Tweede Burgermanifest, lanceerde Guy Verhofstadt die idee: "Het referendum is onontbeerlijk om maatschappelijke problemen die door de bevolking worden aangevoeld dringend op de agenda te plaatsen." En omdat Verhofstadt nu eenmaal Verhofstadt is, was er een "je signe et persiste" in zijn Derde Burgermanifest, in september 1994: "Er is nood aan volksraadplegingen waarbij het beleid niet van bovenaf wordt gestuurd, maar van onderuit, met name vanuit de buurten, de wijken en de gemeenten." Dat is ongeveer wat in Antwerpen gebeurde.

Er was aanvankelijk veel huiver tegenover het referendum, zeker zoals de te gretige Verhofstadt dat wilde: politici aan de kant, het volk spreekt. Na lang parlementair debat stemde uiteindelijk de Kamer toch het referendum, als "correctie" op het primaat van de politiek. Wie nu klaagt dat in Antwerpen het primaat van de politiek is aangetast, moet niet miauwen. Het waren politici die in de jaren negentig van hun primaat gebruikmaakten om de burger via referenda meer inspraak te geven. De eerste variant had trouwens een quorum van 40 procent. Daardoor ging in 1996 in Genk een referendum over het Fenixproject de mist in: "maar" 35 procent kwam stemmen.

In de nasleep van de affaire-Dutroux, in een tijdgeest die door de roep om Nieuwe Politieke Cultuur werd bepaald, kwam er een speciale Commissie-Langendries om al die initiatieven opnieuw te bekijken. Die Commissie werd bevolkt door de sterke mannen van de meerderheid, bepaald geen NPC-sirenen. Die heren van stand beslisten bijvoorbeeld om voor grotere steden en gemeenten de geldigheidsdrempel van een referendum te verlagen tot 10 procent. Zoals nu in Antwerpen. Nu komen klagen dat dit leidt tot absurd weinig stemmers is absurd laattijdig bij zijn verstand komen: de desbetreffende wet werd in mei 1999 gestemd, in de nadagen van de regering-Dehaene, dus een regering gedomineerd door christendemocraten. De partijvoorzitter toen heette: Marc Van Peel. Het CVP-lid in de desbetreffende Commissie-Langendries: Marc Van Peel. Zijn krantencommentaar toen: hij was "tevreden over het geleverde werk", dat tot een "goed compromis" had geleid.

En wellicht heeft dit Antwerpse referendum zijn rol gespeeld zoals de Commissie-Langendries dat zag: als een democratisch correctief op "over het hoofd genomen" beslissingen. Dat is ook het antwoord op het verwijt dat "nee" het altijd haalt. Het referendum is niet bedoeld als academische oefening. De wetgever concipieerde het als een instrument voor de bevolking wanneer er ergens een breed gedragen vrees leeft dat een politieke beslissing flink fout zou kunnen zijn. In een politiek klimaat als het Vlaamse, waar men voortdurend klaagt dat ranzig rechts alle anti-establishmentstemmen kaapt, kan het referendum een fris, mobiliserend vehikel zijn om het politieke debat te democratiseren en beleidsmakers in de spiegel te laten kijken.

Zij het dat lieden als Marc Van Peel hun eigen zelfbeeld liever ontwijken. Zoals Yves Desmet op zijn Facebookpagina noteerde: "Marc Van Peel drinkt 60 procent van een fles whisky leeg, een collega-schepen de rest. Zegt vervolgens bij de alcoholcontrole: "Het kan niet dat ik dronken ben, want maar een vijfde van de Antwerpse schepenen drinkt." Hoe dan ook: de uitslag van het BAM-referendum is er eentje op de gezondheid van alle Antwerpenaren.