Volksraadpleging een brug te ver

Volksraadpleging, een brug te ver

Peter Thijssen denkt dat een referendum duidt op het falen van de politici. Thijssen is als politiek socioloog verbonden aan het departement politieke wetenschappen van de Universiteit Antwerpen. Ook al is een referendum een interessante vorm van inspraak voor de burger, de meeste onder hen hebben liever dat de politici voor hen beslissen. Het grote voordeel is echter dat het volk zich veel beter informeert over de kwestie.

Enkele jaren geleden verscheen een belangwekkende wetenschappelijke studie getiteld "Stealthdemocratie". In die studie onderzochten Hibbing en Theiss-Morse wat de Amerikaanse burger verwacht van zijn politieke vertegenwoordigers. Hun conclusie is dat de overgrote meerderheid de voorkeur geeft aan een democratisch bestel dat geruisloos en bijna onzichtbaar zijn ding doet, net zoals het Stealthvliegtuig dat nauwelijks detecteerbaar is voor radars.

Hoewel ook de Amerikanen steeds kritischer zijn voor de politiek, geven ze blijkbaar nog steeds de voorkeur aan empathische vertegenwoordigers. Dat zijn politici die weten wat het volk wil zonder dat ze hen dat uitdrukkelijk moeten vragen. Hoewel het natuurlijk altijd kan dat de Amerikanen een grotere luiheid aan de dag leggen, zijn er niettemin aanwijzingen dat ook het gros van de Vlamingen voorstander is van de arbeidsdeling die kenmerkend is voor de representatieve democratie.

Burgers staan weliswaar vaak zeer positief ten opzichte van een uitbreiding van de politieke participatiemogelijkheden maar op de keper beschouwd is het vaak slechts een kleine elite die er effectief gebruik van maakt. Men kan er dus niet naast dat een volksraadpleging een uiting is van een falende politieke vertegenwoordiging, zeker wanneer er bijna 135.000 mensen aan deelnemen.

Zoals de verlichtingsfilosofen al in de achttiende eeuw begrepen is het immers verstandig om het politieke conflict zoveel mogelijk te reserveren voor een aparte arena. In een representatieve democratie wordt de politieke macht daarom gedelegeerd aan verkozen vertegenwoordigers die naderhand, bij de volgende verkiezingen, verantwoording moeten afleggen voor hun beleidsdaden. Dat is echter in het Oosterweeldossier allerminst gebeurd. Naarmate het vraagstuk meer en meer aandacht kreeg van de media, werd de burger als het ware verplicht om een kant te kiezen. Zelfs de media werden ingedeeld in kampen. En, zoals we weten uit de sociale psychologie, leidt een indeling in kampen vaak tot een uitvergroting van tegenstellingen.

In plaats van het conflict te exporteren en over te laten aan anderen, die men achteraf met de vinger kan wijzen, werd het conflict geïmporteerd. Het volk heeft het moeten uitvechten. Antwerpenaars die mogelijk overlast ondervinden van de Lange Wapper zagen zich geplaatst tegenover stadsgenoten die geen tunnel willen in hun achtertuin. Antwerpenaars die gevoeliger zijn voor milieuoverlast stonden lijnrecht tegenover hen die de voorkeur geven aan de oplossing van het mobiliteitsprobleem. De stemgerechtigde Antwerpenaars stonden tegenover de rest van Vlaanderen die zich niet kon uitspreken in deze materie en die zich er toch vaak betrokken bij voelt, al is het maar omdat ook zij regelmatig de ellenlange files moeten trotseren op de Antwerpse ring.

Een positief effect van een dergelijke polarisatie en de betrokkenheid die ermee gepaard gaat, is dat het publiek zich beter gaat informeren. Wellicht hebben heel wat deelnemers van de volksraadpleging ondertussen een vrij genuanceerd idee over het Oosterweeldossier. Maar meer informatie en meer betrokkenheid creëert ook verwachtingen. De vraag is echter of die verwachtingen ingelost kunnen worden.

Iedereen verliest
Ruwweg 55.000 Antwerpenaars hebben sowieso de strijd verloren. In tegenstelling tot de beroepspolitici die altijd nog het perspectief hebben om bij een volgend conflict misschien wel als winnaar uit de bus te komen, zal deze nederlaag voor de meeste ja-stemmers wellicht hard aankomen.

Maar hoewel de 80.000 nee-stemmers zich vandaag wellicht in een democratisch walhallah wanen, is het twijfelachtig of deze overwinningsroes lang zal aanhouden. Want heel duidelijk is de betekenis van die nee-stem niet. Op het einde van de rit moet een verkiezingsuitslag uiteraard nog geïnterpreteerd worden. Dat men daarbij erg creatief is, bleek al onmiddellijk na de bekendmaking van de uitslag van de volksraadpleging. Volgens Karel Vinck van de BAM heeft de nee-stemmer zich niet noodzakelijk uitgesproken tegen de Lange Wapper. Terwijl Manu Claeys van oordeel was dat de overwinning van de nee-stem een motie van wantrouwen tegen de BAM betekende. In die zin is het twijfelachtig dat de compromisoplossing die zeker in België vaak volgt op een conflict, de nee-stemmers zal bevredigen. Uiteindelijk zullen de politieke vertegenwoordigers hun plicht dus toch niet kunnen ontlopen.

Kortom, ook al zullen sommigen zeggen dat de democratie in Antwerpen heeft gezegevierd, dan betekent dat nog niet dat het ook geldt voor de representatieve democratie, wel integendeel.