Zeker weten

VRIJE TRAP — We geloven heel snel dat we iets zeker weten. Maar zekerheid is een onzekere zaak, zo bewijst Robert Burton in zijn intrigerende boek On being certain.

Zekerheid is overal. Fundamentalisme is in volle bloei. Met grote stelligheid wordt ons verteld dat we meer gestoofde tomaten moeten eten, en minder suiker, dat de crisis nu echt voorbij is, dat een cartoon niet mag worden gepubliceerd, dat Vlaanderen onafhankelijk moet worden, dat frisdrankautomaten weg moeten uit scholen, hoeveel hersenschade noodzakelijk is om van ontoerekeningsvatbaarheid te kunnen praten of vanaf welk precies moment we kunnen zeggen dat een bevruchte eicel een menselijk wezen is. Al die zekerheid is verbluffend. Zeker ook als je weet dat ze even groot is bij iemand met een psychose die beweert dat driearmige marsmannetjes een chip in zijn hersenen hebben ingeplant. Dat laatste zou je moeten doen twijfelen aan de rotsvaste basis voor dat gevoel van zekerheid en overtuiging. Dat was het uitgangspunt van de neuroloog Robert Burton, die in zijn boek On being certain op zoek gaat naar de biologische fundamenten van dat gevoel van Zo Zeker Zijn, de grond van zoveel discussies over 'wie er gelijk heeft'. De ondertitel zegt het al: geloven dat je juist bent, ook als je dat niet bent. We geloven zo snel dat we het zo zeker weten.

De dag nadat in 1986 de Challenger ontplofte, vroeg een psycholoog aan een honderdtal studenten om op te schrijven waar ze waren en wat ze deden op het moment dat ze het nieuws van het ongeluk voor het eerst hoorden. Toen hij ze er tweeëneenhalf jaar later opnieuw naar vroeg, gaf 25 procent een totaal ander antwoord. Toen hij hen confronteerde met hun originele aantekeningen bleven de meesten bij hun originele antwoorden. Een van hen antwoordde: 'Dat is wel mijn handschrift, maar dat is niet wat er gebeurd is.' Dit is een van de zeer vele voorbeelden en inzichten uit diverse disciplines, van neurobiologie tot sociale psychologie, die Burton aanhaalt om aan te tonen dat 'zekerheid ontstaat uit onwillekeurige hersenmechanismen die, zoals liefde of kwaadheid, onafhankelijk van de rede functioneren.' Het gevoel van zekerheid blijkt gemakkelijker op te roepen met gerichte elektrische stimulatie van bepaalde hersendelen dan door zorgvuldig nadenken.

Goed gevoel

De natuur heeft in ons lijf een systeem ingebouwd waarmee we een goed gevoel krijgen als we iets weten of bedacht hebben, als beloning voor onze gedachtegangen. Op die manier kreeg de ontwikkeling van de menselijke intelligentie een grote stimulans. Dat zekerheidsgevoel is misschien de beste vriend van onze leerprocessen, maar de ergste vijand van onze mentale flexibiliteit. Daarom denkt een natuurbeschermer bij de woorden 'olietanker' en 'Alaska' dadelijk aan de ramp met de Exxon Valdez, terwijl een energie-econoom denkt aan onaangeboorde oliereserves. Daarom associëren vegetariërs, joden of lezers van Bohumil Hrabal ieder iets heel anders bij het woord 'varken'. Daarom blijven artsen soms behandelingen voorschrijven waarvan niet vaststaat of ze nut hebben, daarom geloven veel patiënten in behandelingen waarvoor nooit enig bewijs geleverd is. Twee mensen kunnen trouwens tot hetzelfde besluit komen via heel verschillende redeneringen. Mogen ze dan allebei zeker zijn van hun zaak? We beoordelen de kwaliteit van onze gedachten en besluiten via onze gevoelens, niet via onze rede, in een zeer complex samenspel van genen, omgeving, leerprocessen, ervaring en biologische geaardheid.

Innerlijke rust

De conclusie is even intrigerend als onrustwekkend. Het vraagt om terughoudendheid tegenover alles waar we zo zeker van zijn. Niet alleen draaien we onszelf een rad voor ogen, maar al die vermeende zekerheid is ook de bron van vele sociale problemen. Noem één politicus die verkozen werd omdat hij of zij nadrukkelijk zei niet zeker te weten hoe een probleem kon worden opgelost. Politiek is het speelterrein van de zekeren. Godsdienst is bij uitstek de leer van de zekerheid.

Als het 'zich zeker voelen' van iets in feite een emotie is, verschuift dat het probleem. Want hoe goed wij allemaal wel denken te weten wat een emotie is, de wetenschap is er nog niet uit wat het precies behelst. Maar er wordt aan gewerkt. In dit boek krijg je niet alleen een brede introductie in de cognitieve wetenschappen, het biedt ook inzichten in de vele vormen van menselijke interactie, van echtelijke twisten tot terrorisme. Het wijst je in de eerste plaats op de grenzen van de kennis over onszelf. Dat hoeft niet angstaanjagend te zijn. Burton getuigt dat hij een soort van innerlijke rust heeft gevonden sinds hij de limieten van zijn zekerheden beter onder ogen ziet. Voltaire zei het al: beoordeel een man op zijn vragen en niet op zijn antwoorden.

ROBERT BURTON

On being certain. Believing you're right, even when you're not.

St. Martin's Press, 256 blz., 24,95 €.
Geerdt Magiels
boeken - De Standaard 28-08-09