"Als het hier maar geen tweede Zuid wordt"

Wat nu een desolaat stukje stad is met hobbelige kasseiwegen en oude loodsen, moet tussen 2011 en 2018 dé nieuwe hippe gezinswijk van Antwerpen worden. Maar veel oude bewoners van de Cadixwijk zijn bang dat de ziel van hun buurt verloren gaat. Door Maaike Floor.

A ls er een vrachtwagen over het Kattendijkdok-Oostkaai voorbijrijdt, trillen de barkkrukken in Café Scaldis. Niet dat het ooit anders is geweest. Het valt ook alleen de nieuwe klanten op. En die nieuwe klanten vallen uitbaatster José en haar gasten dan weer op. "De meeste mensen die hier komen, ken ik al jaren", vertelt José Janssens (59). "Als er nieuwe mensen binnenkomen, vragen wij ons meteen af wie dat zijn." Josés moeder begon met het café in 1946, vijf jaar voordat José geboren werd. Zoals de meeste schippersvrouwen in die tijd een café openhielden. In het blok van de Scaldis waren er 21.

Vroeger was de Scaldis een café van schippers en zeelui, maar dat werden er steeds minder. "Die hebben mij mee grootgebracht", lacht José. "Ik zat als kind met mijn poep op de toog." Later mocht ze de plaatjes gaan kopen. Op haar veertiende bestelde ze een jukebox, zonder dat haar ouders dat wisten. "Dikken ambras natuurlijk. Tot ze zagen hoeveel succes dat ding had." Er staat nog steeds een jukebox, gratis te bedienen. Schuin ertegenover staat een piano, waarop één van de vaste klanten drie keer in de week komt spelen.

Zeven jaar was José toen de loodsen en kantoren van Ziegler aan het Kattendijkdok werden opgetrokken, en 22 toen in het jaar dat ze trouwde het douanegebouw verrees. Nog een paar jaar en ze zijn allebei verdwenen. De stad heeft grootse plannen met de Cadixwijk. Een groene boulevard, een buurtplein en veel nieuwe huizen en appartementen. De stijging van het aantal bewoners is hallucinant: nu wonen er 481 mensen in de wijk, in 2018 zijn dat er 4.000.

"Er zullen eindelijk weer winkels komen. Dat zie ik wel zitten", zegt José, terwijl ze nog een paar pintjes tapt. "Maar van die hoge blokken hoeft niet van mij. Als het hier maar niet zoals op het Zuid wordt. Dat hippe en trendy past hier niet." Ook de klanten kijken vies. "Nee, niet zoals op het Zuid. Dat ze er dan met hun poten afblijven."

Pater, tornado en pedicure

Het Eilandje als het nieuwe Zuid is zo'n beetje de angst van alle bewoners, vooral van de oudere generatie. "Omdat de wijk zo gepromoot wordt, zijn de prijzen hier de jongste tien jaar verdriedubbeld", weet Pater Theo (72). "Terwijl dat in de rest van de stad verdubbeld is." Als iemand de wijk door en door kent, is het pater Theo wel. Hij is al dertig jaar actief in de buurt. In zijn Café Zonder Bier in de Londenstraat kwamen vroeger de dokwerkers zitten die geen alcohol mochten of wilden drinken, maar die wél wilden wachten of de bazen nog mannen uit de wervingsreserve nodig hadden. "Dat was vaak het geval als er nog schepen binnenkwamen", legt pater Theo uit.

Nu komen scholieren van het Sisa (Stedelijk Instituut voor Sierkunsten en Ambachten) hun boterhammen opeten in het Café Zonder Bier. En iedere dinsdag is er voor vier euro een lunch voor de buurtbewoners. Op vrijdag doet pater Theo een ronde van twee uur door de buurt om al het vuil op te halen. "Een dokwerker vroeg mij laatst of de paus me ontslagen had en ik voor 't stad was gaan werken", lacht hij. En dan heeft de pater zich nog gespecialiseerd in pedicure voor gepensioneerde schippers.

Pater Theo heeft net de teennagels van Jozef Lenders (67) geknipt. Ze drinken samen nog een borreltje aan de keukentafel. "Vijftig jaar geleden was dit een kansarme buurt", legt de pater uit. "Het alcoholisme lag nogal hoog en een kwart van de mensen was analfabeet. Nu is nog maar vijf procent analfabeet." Met de chique appartementen aan de jachthaven is er op het Eilandje al veel veranderd. "Er is een ander soort mensen komen wonen. Die dure nieuwbouw zorgt voor sociale verdringing", zegt pater Theo. Jozef knikt. "Schippers hebben maar een klein pensioentje. Zelf krijg ik 870 euro per maand. Voor appartementen wat verderop vragen ze 800 tot 1.600 euro per maand." Jozef heeft gelukkig zijn eigen huisje, maar hij kent genoeg collega's die weggetrokken zijn. "Naar Merksem bijvoorbeeld, of richting Kruibeke. Daar is het veel goedkoper."

Tot 2000 kende pater Theo alle bewoners op het Eilandje. Maar de laatste jaren lukte dat niet meer. "Ik ga wel langs en ik schrijf de namen op die aan de deurbel hangen. Maar ik krijg die mensen nooit te zien. Ze doen niet open, of ze zijn nooit thuis. Dat heb ik dus maar opgegeven."

Mosselfeesten en kermis

In de Napelsstraat zijn Alfons Ekhart (73) en Yvonne De Pooter (65) nog één van de laatste echte Eiland-bewoners. Tot tien jaar geleden hadden ze een kruidenierswinkel. Toen die sloot, was dat meteen één van de laatste winkels van het Eilandje die verdween. "Vroeger stikte het hier van de winkels", weet Yvonne. "De Klok, de Blonte, de Appel, bij René, tante Sien...". En dan volgt er een lange lijst straatnamen waar ook nog winkels waren. Alfons herinnert zich nog goed dat niet vrachtwagens, maar platte karren hét vervoermiddel waren in de Londenstraat. "Iedereen leefde ook buiten. Dan organiseerden we mosselfeesten op straat. En ook de Vlaamse kermis was altijd een groot succes. Drie dagen feest. In ons stukje van de straat zitten we 's zomers nog steeds met zijn allen op de stoep. Maar die nieuwe mensen doen dat niet", zegt hij een beetje teleurgesteld. Zijn vrouw knikt. "Er woont hier bekan geen volk meer."

Wat dat betreft zien Alfons en Yvonne het wel zitten dat hun wijk wordt aangepakt. En ook die nieuwe winkels zien ze zitten. "Maar verder hoeven al die veranderingen niet zo. "Ach een parkske is wel goed, daar komen bomen en bankjes. Dan kunnen we daar eens gaan zitten", neemt Alfons zich voor. "En verder zullen we wel meedoen met de rest."

Werkbuurt

De Cadixwijk is vooral een werkbuurt. Drie keer per dag bieden de dokwerkers zich aan bij het kot aan het Kempisch Dok-Westkaai om, als er weer geen werk is, nog een pint te blijven drinken. Hun sigaretten halen ze in de krantenwinkel van Désiré Kraan (59) op de hoek van de Napelsstraat en de Cadixstraat. Dezelfde plek waar de scholieren van het Sisa hun frisdrank en snoep komen halen. "Soms is het hier doodstil en soms komt iedereen tegelijk", vertelt Désiré. "Voor de meeste gazettenwinkels is zaterdag de topdag, maar ik verkoop in de week vier keer zo veel als in het weekend."

Hij draait zich even om voor een vaste klant een pakje Camel te pakken. Niet dat hij daarom vraagt, maar Désiré kent zijn klanten. Ondertussen komt postbode Ludo Vercauteren (56) een tweede lading post ophalen. Sinds zijn zestiende brengt hij hier de brieven rond. Hij wordt af en toe binnengevraagd voor een koffietje of iets sterkers. "Dit is één van de laatste volkse buurten in Antwerpen", vertelt Ludo. "Iedereen wacht af of dat zo blijft als de wijk vernieuwd wordt. Oudere bewoners vrezen ervoor. Er lopen hier nu trouwens al veel projectontwikkelaars rond. Maar veel van die nieuwe appartementen blijven leegstaan. Ik vraag me af of ze al die plannen kunnen realiseren."

Een grote verandering is ook dat de douane vertrekt uit de Cadixwijk. Het gebouw wordt afgebroken en de douaniers verhuizen naar het gebouw op de kop van Park Spoor Noord, tegenover de Londen Tower. "Ik ben blij dat we hier weggaan", zegt Miet Robberecht (41) van de permanentiedienst. "Dit gebouw is helemaal versleten. En met die oranje deurtjes, is het net een psychiatrische inrichting." Haar collega Dirk Brijs (52) is het met haar eens. "Al vinden we het wel jammer dat we verder van het water weggaan. En we weten nog niet precies hoe onze nieuwe werkruimte eruit ziet. Dat blijft dus afwachten."

De nieuwe garde

Ook al komt de échte invasie van nieuwe bewoners pas over zes à acht jaar, ook de afgelopen tien jaar zijn er al Antwerpenaren die bewust voor het Eilandje hebben gekozen. De familie Augstijnen bijvoorbeeld. Gerard (44) en Lieve (37) kochten hun huis aan het Kattendijkdok-Oostkaai in 1996 en trokken er in 2000 in. "Ik wilde eigenlijk binnen de Leien blijven", vertelt Gerard. "Maar toen ik hier eens kwam kijken op zoek naar een ander pand, zagen we dit huis te koop staan. Nog nét in postcode 2000." Lieve knikt. "We hebben heel bewust een lijstje met voor- en nadelen gemaakt. Het is hier heel open, heel vrij. Maar voorzieningen zijn er nauwelijks."

Terwijl Gerard in het vroegere café aan de slag ging, leerde hij de wijk al een beetje kennen. "Je hebt hier een echt dorpsgevoel. Terwijl je ook dicht bij het stadscentrum zit. Tien minuten fietsen en je staat op de Grote Markt." Het grootste probleem is de overlast van dancing Industria. Zatte feestvierders maken lawaai, vernielen auto's of vechten.

Gerard en Lieve weten al lang dat er grootse plannen zijn voor het Eilandje, dus ze zijn al gewend aan het idee. Lieve: "Een tram erbij, een mooi groen plein, dat klinkt natuurlijk goed. Onze enige vrees zijn de blokken aan de overkant. Die worden gemiddeld zes bouwlagen hoog, zogenaamd als afspiegeling van de wijk. Maar er is hier helemaal niet veel hoogbouw." Zoon Tiboo (14) hoopt dat er straks ook wat jongeren komen wonen. "Er wonen hier bijna geen gezinnen. Al mijn klasgenoten wonen in de buurt van de Mechelsesteenweg." Broer Caspar (11) vindt dat niet zo erg. "Ik woon hier graag. De straten zijn lekker breed."

Gerard ziet dat er steeds meer jonge mensen naar het Eilandje trekken. "En behalve dat er cafés sluiten, gaan er ook weer open." La Campine - op de hoek van de Cadixstraat en het Kempisch Dok-Westkaai - is daar een voorbeeld van, ook al is het dan tijdelijk tot dat pand wordt verkocht.

Kaat Maeseele (27) en Jelle Jordan (28) wonen een paar huizen verder dan de familie Augustijnen. Jelle kocht het pand met vier vrienden. Zelf is hij architect en ontwierp hij het plan, ze namen alle vier een jaar loopbaanonderbreking om de verbouwing zelf te kunnen doen. "Op die manier was het nog net betaalbaar. Het hoeven niet altijd de grote projectontwikkelaars te zijn die hier de panden verbouwen." Kaat en Jelle wonen sinds een jaar in het bovenste appartement op de vierde verdieping, met adembenemend uitzicht over de dokken en de haven. "Ik ben echt verknocht geraakt aan de buurt. Ik ken hier veel meer mensen dan op de Ossenmarkt, waar ik vroeger woonde. De ruimte en het water maken de buurt bijzonder. Ze trekt ook veel creatieve mensen aan."

Buurtplein

Kaat en Jelle zien de nieuwe plannen voor de Cadixwijk goed zitten. "Vooral dat buurtplein", zegt Kaat enthousiast. "Vrienden van ons wonen aan de Dageraadplaats en daar is het altijd heel gezellig. Het zou fijn zijn als het Cadixplein ook zo'n soort plein wordt, met bomen en terrasjes. Wat gezelligheid kan deze buurt nog gebruiken."

Jelle vindt dat de stad de ontwikkeling van het Eilandje goed heeft aangepakt. "Je merkt dat het een doordacht plan is. Projectleider René Daniëls heeft ook aandacht voor openbare ruimte en voor de sociale mix van de bewoners. De contouren zijn zo nauwkeurig vastgelegd, dat er geen grote flaters kunnen gebeuren."

Voor het pand van Jelle en Kaat zou ook een appartementsblok van vier tot acht verdiepingen hoog komen. Jelle: "Voor ons is dat minder leuk, maar principieel ben ik er niet tegen. Het zou egoïstisch zijn om daar ineens tegen te zijn. Het zal ook nog minstens vijf jaar duren voor dat gebouw er staat. Misschien kunnen we dan zelf naar zo'n nieuw blok aan het water verhuizen. Als we dat tegen die tijd nog kunnen betalen tenminste."

ll De Londenstraat en het Kattendijkdok-Oostkaai worden allebei een groene boulevard met platanen en met een tram. De tram van de Londenstraat komt van de Leien en loopt via de Amsterdamstraat naar de Kaaien. Een aftakking daarvan loopt over het Kattendijkdok-Oostkaai naar het nieuwe Havenhuis en dan via de Noorderlaan richting Ekeren.

ll Van 481 bewoners nu, gaat de Cadixwijk naar 4.000 (!) bewoners in 2018. Daarvoor zorgen de nieuwe woningen aan de kant van het Houtdok, aan het Kattendijkdok-Oostkaai (4-8 bouwlagen) en de woontoren aan kaai 38, die 80 meter hoog mag worden.

ll Het douanegebouw wordt hoogstwaarschijnlijk afgebroken om plaats te maken voor een nieuwbouw. Himmos heeft interesse maar de verkoop is nog niet helemaal rond. De parkeerplaats van de douane wordt aangelegd als groen plein, dat anderhalf keer zo groot is als de Groenplaats. Het plein loopt door naar het Kattendijkdok. Een ponton zoals op het Steenplein zorgt ervoor dat mensen dicht bij het water kunnen komen.

ll De straten worden heraangelegd. Rijwegen en fietspaden in asfalt, de woonstraten worden bestraat met afgeplatte kasseien om de sfeer van de wijk te behouden. De Franse architect Michel Desvigne tekende een groenplan voor de wijk, met bomenpartijen en gras tussen de kasseitjes.

ll De Cadixwijk moet een hippe gezinswijk worden. 75% van de nieuwe gebouwen is bestemd voor wonen (waarvan een kwart sociale woningen, de helft betaalbare woningen en een kwart meer luxueuze appartementen), 21% voor kantoren en 4% voor wijkvoorzieningen. Er komt ook een kindercrèche, en in een latere fase een kleuterschool, basisschool, buurtsporthal en ontmoetingsruimte.

En de Lange Wapper dan?

ll Als de Lange Wapper er komt, hangt het viaduct wel heel dicht bij de nieuwe Cadixwijk. "Wij hopen stellig dat de brug er niet komt. Dat was ook de wil van de Antwerpenaars, die met het referendum tegen de brug hebben gestemd", zegt Filip Smits van AG Stadsplanning. "Als de Lange Wapper er toch komt, zal er milieu- en lawaaioverlast zijn." Voor eind maart moet er een beslissing vallen over het tracé om de Ring rond te maken.

Gazet van Antwerpen 20-03-2010 pag.4