Biodiversiteit en decibels

aftellen met darwin (4) — Het wereldwijde succesverhaal van de mens speelt zich niet in alle stilte af. Industrialisatie en het toenemende gebruik van machines, voertuigen en sommige technologie deden het aantal decibels fors klimmen. Vormt lawaai ook een probleem voor onze biodiversiteit? En kunnen dieren zich aanpassen aan onze nieuwe, lawaaierige wereld?

Lawaai lijkt wel inherent verbonden met de moderne bedrijvigheid van de mens. Verkeer, industrie, moderne landbouw, transport over de weg, het spoor of het water, grasmaaiers en bladblazers in tuinen en parken. Grote delen van onze planeet worden dagelijks getrakteerd op almaar meer decibels.

Lawaai beperkt zich niet tot de stad, de autoweg of het industrieterrein. De tijd van een stille oceaan blijkt inmiddels ook achter ons te liggen. Ieder decennium stijgt het gemiddelde achtergrondgeluid in zee met 3 decibels. Drie eenheden op die logaritmische schaal voor geluidssterkte is stevig. Voor drukke vaarroutes is die toename vele malen hoger. Inzee zijn er nog andere bronnen van hels lawaai. Tal van ingenieuze detectiesystemen zoals sonar en seismische technologie die courant vanop civiele en militaire schepen gebruikt worden, sturen stevige drukgolven het zeewater in. Geringere visvangsten nabij dergelijke seismische toepassingen zijn onder meer bekend bij kabeljauw, schelvis en haring. De invloed blijkt dagenlang merkbaar en kan tot tientallen kilometers ver reiken.

Biologen maken zich zorgen over de invloed van zulke geluidsbelastingen. Gehoor is een belangrijker zintuig dan zicht voor de meeste zeedieren. Bovendien beperkt de impact zich niet tot het gehoor. Krabben die aan vergelijkbare omstandigheden in het laboratorium worden blootgesteld tonen al gauw ernstige problemen, zoals beschadigde organen of geringere groei. Er wordt ook gedacht dat het bizarre stranden van groepen dolfijnen of walvissen hiermee te maken heeft. Aangespoelde exemplaren tonen vaak ernstige schade in hun binnenoor en zelfs bloedingen in de hersenen.

De impact van lawaai op biodiversiteit wordt zeker onderschat. Vele levensvormen hebben immers een ander hoorbereik dan het onze. Het hondenfluitje dat sommige fietsers gebruiken om aanstormende honden op andere gedachten te brengen, is een handig voorbeeld van dat principe.

Om zich te oriënteren en op insecten te jagen gebruiken vleermuizen een sonarsysteem dat buiten ons hoorbereik zit. Experimenten tonen dat vleermuizen in de problemen komen in lawaaierige zones zoals langs drukke autowegen. Die vermijden ze, maar dat beperkt het geschikt leefgebied in drukke regio's aanzienlijk.

Lawaai kan dus ook op minder drastische wijze invloed hebben op de communicatie van dieren. Dieren doen voor hun overleving en voortplanting volop een beroep op geluiden uitzenden en ontvangen. Het gaat om het horen van prooien en van natuurlijke vijanden, om gezang of getjilp bij de partnerkeuze en andere vormen van sociale communicatie. Ons lawaai blijkt een complexe stoorzender voor het goed functioneren van vele organismen in hun milieu.

Kunnen dieren dan niets beginnen tegen lawaai? Toch wel. Vogels in de stad tonen enkele antwoorden om op te tornen tegen het lawaai. Zo is van de nachtegaal bekend dat hij zijn volumeknop meer opendraait bij veel verkeer. In de week zingt hij luider dan in het weekend wanneer er minder lawaai is. Luid zingen kost immers meer energie.

Behalve luider zingen, kan er ook op een ander moment gezongen worden. In de stad zingen vogels vaak vroeger in de ochtend - en dus voor de ochtendspits - dan in het buitengebied.

Een derde mogelijkheid is op een andere wijze zingen. In de stad zingen koolmezen op een hogere frequentie dan in het bos. Op die manier stijgt hun boodschap uit boven het lawaai van motoren. Dat geluid heeft typisch een lage frequentie. Een Amerikaanse vink doet hetzelfde in lawaaierige buurten. Maar hoger zingen kunnen de mannetjes minder lang volhouden. Pech, want lange coupletten vallen meer in de smaak van vrouwtjes.

Lawaai leidt tot nieuwe en mogelijk sterke selectie. Het is buigen of barsten. Maar wanneer het heel erg snel moet gaan op de evolutionaire schaal blijkt barsten een frequentere uitkomst dan zich succesvol aan te passen. Lawaai vormt een onderschatte druk op onze biodiversiteit.

Tijdens de vakantieperiode staat rust hoog op onze agenda. Een uitgelezen moment om ook bij geluidsoverlast en biodiversiteit stil te staan.

Hans Van Dyck is hoogleraar

gedragsbiologie en natuurbehoud aan de Université Catholique de Louvain (UCL). In deze zomerserie kijkt hij naar onze biodiversiteit door de bril van Darwin.
de Standaard 23-07-09

Reacties van de Standaard lezers:
Op 24 juli 2009 omstreeks 02u02, zei Henri Neirynck:

Een dierenstudie op dieren in stad en platteland leert u het volgende, ten eerste plattelands eenden kwaken stiller dan hun stadsgenoten, ten tweede vogels op lage evenals op hoge hoogte fluiten tegen op de grond staande vogels op het platte land stiller dan vogels die in de stad leven. Resultaat van dieren onwelzijn ze zijn het lawaai in de stad stilaan beu, het protest van de mussen die zijn weggevlucht uit de stad is een van de vele soorten redenen, want in de stad verstaan vliegende dieren op hoge hoogte naar op de grond staanden elkaar minder goed en zij zijn net als alle andere soorten dieren allen in de stad meer gestresseerd (ook bij de mens is dat zo) dan bij de plattelands dieren van eender welke soort, evenwel onthaasten van stress zit er bij de dieren niet bij wel bij de mens. Ter informatie tijdens de dag is stadslawaai soms rond 60 decibel en plattelands lawaai soms rond 40 decibel. (decibel is:'dB' is geluidsmeting).