De mythe van een schuldenvrij Vlaanderen

Er zijn van die halve waarheden. Als Vlaams minister van begroting Dirk Van Mechelen (Open VLD) zichzelf bloemetjes toewierp, omdat hij Vlaanderen schuldenvrij had gemaakt, dan was dat niet de hele waarheid. Vlaanderen was nooit schuldenvrij, ook niet in het ‘schuldenvrije’ jaar 2008.

Er stonden in 2008 voor 7,8 miljard euro schulden uit bij de Vlaamse overheidsinstellingen, zoals de Vlaamse Huisvestingsmaatschappij (VHM) en het Vlaams Woningfonds. Dat vernam De Tijd. Het gaat om schulden die gewaarborgd zijn door de Vlaamse overheid en die volgens Europese regels moeten worden meegerekend in de totale schuldenlast. In de rapporteringen aan Europa maakt de Vlaamse overheid ook gewag van die gewaarborgde schulden, die jaar na jaar stijgen, maar op het thuisfront is daarover altijd zedig gezwegen. Er werd alleen gekeken naar de direct en indirecte nettoschuld, die in 2008 inderdaad tot nul was teruggebracht. De gewaarborgde schuld liep ondertussen wel op van 6,9 miljard euro eind 2005 naar 7 miljard in 2006, 7,2 miljard in 2007 en 7,8 miljard in 2008. Er zijn ook nergens remmen ingebouwd, laat staan dat er controle is op deze verdoken schuldenberg. Het Rekenhof uitte in zijn jongste verslag over de Vlaams begroting nog de kritiek dat Vlaanderen geen specifieke doelstellingen of normen heeft voor de gewaarborgde schuld. Decretaal is alleen de vrij algemene doelstelling vastgelegd dat de Vlaamse regering ‘zuinig’ moet omgaan met het verlenen van waarborgen om de verplichtingen beheersbaar te houden.

VERBORGEN

En er is meer om ongerust over te zijn. De Vlaamse regering heeft voor zowat 6 miljard euro projecten van publiek-private samenwerken (pps) opgezet, die buiten de begroting worden gehouden. Zodoende bouwt Vlaanderen een nieuwe ‘verborgen’ schuldenberg op, wat vroeger de gedebudgetteerde schuld werd genoemd.
Het was in België lang een courante praktijk om schulden buiten de begroting, en zodoende buiten beeld te houden, maar die praktijk behoort sinds het verdrag van Maastricht grotendeels tot het verleden. De Europese budgettaire regels laten geen ‘gefoefel’ meer toe. Alle schulden moeten worden gerapporteerd. Het heeft zijn effect niet gemist. Federaal is geen sprake meer van een gedebudgetteerde schuld, die in 1990 bijvoorbeeld nog ruim 8,5 miljard euro bedroeg.

EI VAN COLUMBUS

Maar er is een nieuw achterpoortje: projecten van publiek-private samenwerking (pps) kunnen nog wel buiten de begroting worden gehouden. De Europese Unie legde midden jaren 90 een boekhoudkundig kader vast, het Europese Stelsel van Rekeningen (ESR), waarbij bepaald werd dat pps-constructies buiten de begroting mogen worden gehouden. Daardoor neemt op papier de schuld ook niet toe. Pps-constructies zijn ESR-neutraal, klinkt het jargon.
Pps was het ei van Columbus voor de Vlaamse regering. Yves Leterme (CD&V) wilde bij zijn aantreden als minister-president in 2004 de Vlaamse regering graag uitbouwen tot een ‘investeringsregering’, maar zag zich aan handen en voeten gebonden. Met de federale regering was immers de budgettaire afspraak gemaakt dat Vlaanderen geen schulden zou opbouwen. Lenen kon dus niet. De pps-constructies waren het ommetje dat de Vlaamse regering maakte om toch grote investeringsprojecten op te zetten, zonder op papier schulden te moeten aangaan.
Vlaanderen gooide de remmen helemaal los. Er zijn pps-constructies voor liefst 6 miljard euro op stapel gezet, waar in de Vlaamse begrotingen amper een spoor van terug te vinden is. In 2008 werd de Beheersmaatschappij Antwerpen Mobiel (BAM) opgericht om grote infrastructuurwerken in het Antwerpse op te zetten, waaronder de Oosterweelverbinding. Er zijn pps-projecten om meer dan 200 scholen te bouwen. En de nv ‘Via-Invest’ is opgericht om de missing links in onze infrastructuur weg te werken, zoals de spoorontsluiting van de luchthaven van Zaventem langs de E19.
Publiek-private samenwerking leek wel het toverstokje waarmee elke droom kon worden gerealiseerd. Maar misschien is het sprookje te mooi om waar te zijn. Eurostat, de statistische dienst van Europa, vindt dat de pps-constructies voor de Oosterweelverbinding en voor de bouw van havensluizen niet buiten de begroting mogen worden gehouden. Dat mag alleen als de risico’s van de pps-constructies vooral voor de privé-partner zijn. En daar knelt het schoentje. Als Europa voet bij stuk houdt, slaat dat een bijkomend gat van 4 miljard euro in de Vlaamse begroting.
Het staat dan ook hoog op de agenda bij de Vlaamse coalitiebesprekingen. Er wordt nog altijd gehoopt dat de pps-constructies toch buiten de begroting kunnen worden gehouden, maar men zit gevangen in een vicieuze cirkel. Hoe meer de risico’s bij de privé-partners worden gelegd, hoe minder banken geneigd zijn pps-projecten te financieren, zeker nu de economische crisis hard toestaat. Het is een probleem waarmee de BAM al te maken kreeg. De twee financiële consortia die kandidaat waren voor de financiering van de BAM-projecten – met name KBC-Citigroup-HSBC en Dexia-GoldmanSachs-ING – hebben eind vorig jaar afgehaakt, toen de financiële crisis losbarstte.
De vraag rijst of het niet beter zou zijn dat de Vlaamse regering kan lenen om zonder omwegen grote infrastructuurprojecten mogelijk te maken. Dat vereist wel dat het akkoord met de federale overheid om geen schulden te maken in Vlaanderen moet worden herzien. Nu Vlaanderen door de financieel-economische crisis voor het eerst te maken krijgt met begrotingstekorten,zal het niet alleen moeten saneren, het zal sowieso ook moeten lenen om de putten te vullen.
Het valt niet te vermijden: Vlaanderen zal de komende jaren de schulden zien oplopen. Door de financieel-economische crisis en de injectie van 3,5 miljard euro in KBC kijkt Vlaanderen volgens ramingen van de Vlaamse administratie dit jaar al aan tegen een schuld van meer dan 4 miljard euro. Tegen 2013 gaat het al om zowat 10 miljard euro. Meteen krijgt Vlaanderen te maken met oplopende rentebetalingen, wat de beleidsmarge zal aantasten.
En het ziet er niet naar uit dat de regering Peeters II weer naar een schuldenvrij Vlaanderen wil streven. Integendeel, het lijkt er eerder op dat Vlaanderen meer schulden wil kunnen aangaan, om de economische crisis te lijf te kunnen gaan. De econoom Paul de Grauwe (KULeuven) pleit er zelfs voor de Vlaamse schulden te laten oplopen, want begrotingstekorten proberen weg te saneren in tijden van economische crisis, zou de economie alleen maar verder de dieperik induwen;

BREEKIJZER

De enige grens waar Vlaanderen tegenaan botst, is de beperkte capaciteit om belastingen te heffen. Die belastingen zullen moeten dienen om de intrest op de schuld te betalen. Volgens De Grauwe ligt daarin een nieuw breekijzer voor Vlaanderen om tot een staatshervorming te komen; ‘een toenemende Vlaamse overheidsschuld is, bij afwezigheid van een eigen fiscale autonomie, in feite een claim op toekomstige federale belastingsinkomsten. Wie weet vindt een van de Vlaamse coalitiepartners daarin inspiratie om de Vlaamse overheidsschuld als breekijzer te gebruiken om van de federale overheid meer fiscale autonomie te verkrijgen’ besluit De Grauwe.
WIM VAN DE VELDEN
De Tijd – zaterdag 27 juni