Duurzame mobiliteit: de mythes doorprikt

kade rechteroever

Een van de grootste uitdagingen in dit welvarende deel van de wereld is mobiliteit. Hoe gaan bereikbaarheid, verkeer en duurzaamheid samen? Academici Kobe Boussauw en Thomas Vanoutrive roepen op om het debat anders, grondig en met nuance te voeren. 'We willen waarschuwen voor fundamentalisme: de auto is niet per definitie slecht, en de fiets niet per definitie goed. Elke oplossing heeft een keerzijde.'

Kleine greep uit artikels in deze krant de voorbije weken: van Kopenhagen fietsstad tot Oosterweel, van geluidshinder op Zaventem tot couchsurfing als reizen van de toekomst. Iedereen heeft het over mobiliteit, mobiliteit is een zaak van iedereen.

Precies daarom willen academici Kobe Boussauw en Thomas Vanoutrive in hun nieuwe boek Het mobielste land ter wereld inzichten bieden. "Inzichten die we verkregen hebben door het lezen en analyseren voor onze doctoraten, maar waar je in
de kranten nauwelijks iets over leest. Die informatie willen we nu met iedereen delen, op een toegankelijke manier. Opdat mensen een genuanceerd beeld kunnen krijgen over mobiliteit. Want duurzame mobiliteit is een mythe. Dat betekent niet dat mobiliteit niet duurzaam kan zijn, het betekent wel dat elke oplossing een keerzijde heeft. Daar moeten we ons bewust van zijn."

1. Alle files moeten verdwijnen
Boussauw en Vanoutrive: "Files betekenen in de eerste plaats dat er veel mensen onderweg zijn, en dat de economie dus op volle toeren draait. Iedereen sakkert op de files, maar blijkbaar zijn er nog steeds veel mensen die het er voor over hebben. Dat komt omdat de lonen in de buurt van de eigen woonplaats vaak een stuk lager liggen. Wie bijvoorbeeld dagelijks naar Brussel pendelt, krijgt een loon dat een stuk hoger ligt dan het Belgische gemiddelde.

"Het is onmogelijk om naar een filevrij land te verlangen. Als er geen files meer zijn op de snelwegen, dan zal het aanschuiven zijn op de secundaire wegen. En voor de leefbaarheid van de steden is het beter dat de files op de snelweg staan dan in de binnenstad.

"Meer verkeer resulteert wel niet automatisch in economische groei. In hoeverre levert extra brandstofverbruik nog een economische meerwaarde op? Hoe hoger de prijs van olie op de internationale markten is, hoe minder extra verbruik van olie nog zal renderen. In dat opzicht vormen
files ook een soort van natuurlijke rem op het gebruik van schaarse goederen."

2. Files los je op met extra wegen of rekeningrijden
"Het lijkt logisch dat een weg met meer rijstroken en evenveel auto's voor vlotter verkeer zorgt. Op korte termijn leidt extra wegcapaciteit tot minder files. Maar mensen zullen dat vlottere woon-werkverkeer aangrijpen om een job verder van huis te zoeken, of om te verhuizen van de stad naar het platteland. Extra wegen zullen dus op termijn tot meer verkeer leiden. En meer verkeer betekent meer uitstoot, meer lawaai, en meer ongevallen.

"Ook rekeningrijden lijkt op het eerste gezicht een degelijke oplossing voor files. Maar zo simpel is het niet om te bepalen wie er al dan niet thuishoort in de ochtend- en avondspits. Door de gepensioneerde die naar zee rijdt extra te laten betalen, neem je een stuk van zijn mobiliteit af. En wat doe je met een werknemer die van centrumstad naar centrumstad rijdt terwijl hij de trein had kunnen nemen?

"Sociale rechtvaardigheid is een belangrijk deel van duurzaamheid, en dat deel wordt vaak onderschat. Als je belbussen afschaft, en dat geld gebruikt om de ring rond Brussel te verbreden, dan betalen senioren en tieners in landelijke gemeenten de rekening van de werknemer die met de trein zou kunnen gaan maar toch de auto neemt. Misschien wat kort door de bocht, maar het toont aan dat elke oplossing andere ethische vraagstukken met zich meebrengt."

3. De auto en het vliegtuig zijn per definitie slecht, de fiets en de trein zijn goed
"Een man die elke dag tientallen kilometers naar zijn werk fietst, wordt vaak aanzien als een held, als iemand die échte ecologische keuzes durft te maken. Maar misschien krijgt zijn echtgenote wel een veel grotere zorg voor het huishouden toebedeeld. En heeft zij de auto dus nog meer nodig om de kinderen aan de crèche of de school af zetten, en boodschappen te doen. We willen waarschuwen voor fundamentalisme: de auto is niet per definitie slecht, en de fiets is niet per definitie goed.

"De trein is ook niet noodzakelijk duurzamer dan de auto. Als je naar het energieverbruik kijkt in plaats van naar de uitstoot van koolstofdioxide, dan kan een auto waar vier personen in zitten duurzamer zijn dan een trein met daarin twintig reizigers. Hoe duurzaam treinen zijn die op elektriciteit rijden, hangt trouwens ook maar af van hoe duurzaam de gebruikte elektriciteit werd opgewekt.

"Vliegen scoort heel slecht als het gaat over de uitstoot van koolstofdioxide, dat is algemeen bekend. En je kunt je afvragen in welke mate goedkope tickets het reizen in de hand hebben gewerkt. Zouden we massaal onze paasvakantie doorbrengen aan de Middellandse Zee als vliegen veel duurder zou zijn? Wellicht zouden we dichter bij huis blijven, wat goed is voor de CO2-uitstoot. Aan de andere kant zou het als een ernstige inbreuk op onze vrijheid
ervaren kunnen worden. En vergeet ook niet dat betaalbare vliegverbindingen aan de basis liggen van veel hulporganisaties, familiebanden, relaties en studeren in het buitenland."

4. Technologie en infrastructuur gaan ons redden
"De structuur van de ruimte heeft een invloed op hoe mensen naar hun werk gaan. Vlakke terreinen en een veilige verkeersinfrastructuur zorgen voor meer fietsers. Als het station in het centrum ligt, zijn er meer treinreizigers. Als auto's betalend ondergronds moeten parkeren, of aan de rand van de stad moeten blijven, zijn er minder auto's in de stad. Een goede stadsplanning is dus onmisbaar.

"Tegelijk blijken mensen zuiniger te leven op plaatsen waar energie duur is. In Australische steden, waar brandstof een stuk duurder is dan in de VS, wordt veel minder met de auto gereden. Nochtans lijken die steden ruimtelijk sterk op elkaar.

"Het idee dat technologie de problemen zal oplossen is veel hardnekkiger dan de technologische oplossingen zelf. Die mythe wordt ook door de markt in stand gehouden, door de autofabrikanten. Neem de elektrische auto's: er zijn er nog maar heel weinig, dus die impact is verwaarloosbaar. Daarnaast weten we ook nog te weinig over de gevolgen van de manier waarop de grondstoffen in elektrische wagens ontgonnen worden in landen zoals China. En als je drie keer zoveel gaat rijden
met die elektrische auto omwille van de lage brandstofkosten, dan is dat nog veel schadelijker dan als je normaal met een gewone auto rijdt."

5. De stad is per definitie duurzaam, het platteland is dat niet
"Het is niet omdat je in een stad woont, dat je je automatisch duurzaam verplaatst. Stedelingen die minder de auto gebruiken, compenseren dit al eens door vaker het vliegtuig te nemen. Dat compensatiegedrag blijkt ook uit het feit dat mensen in de stad niet noodzakelijk naar de school of supermarkt gaan die het meest dichtbij ligt, maar naar voorzieningen verderop, omdat ze de keuze hebben. In een dorp is er minder keuze, en dus ben je automatisch ook meer aangewezen op voorzieningen dichtbij.

"Anderzijds zie je ook dat mensen die in de Vlaamse Ardennen wonen veel gemakkelijker een job dicht bij huis aannemen - een job die misschien minder betaald is en onder hun diploma ligt - omdat ze anders te verre verplaatsingen moeten maken. Daar staat tegenover dat wie in de Gentse stationsbuurt woont doorgaans in Brussel gaat werken. Daarom is Mechelen ook zo aantrekkelijk, omdat je er direct in Antwerpen en in Brussel bent. Binnen een Mechels koppel gebeurt het dus vaak dat de ene partner in Brussel werkt, en de andere in Antwerpen."

Conclusie
"Welke maatregelen de overheid ook treft, alles heeft een impact. Maar niet beslissen is het slechtste wat je kunt doen. Onze overheid financiert alle vormen van vervoer. Terwijl de OESO (Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling, SMU) zegt dat de overheid alleen moet compenseren daar waar de markt faalt. Maar in Vlaanderen en België worden de bedrijfswagens gesubsidieerd, de spoorwegen, de treinabonnementen, de studenten, en zelfs de fiets.

"Daar komt bij dat er 0 procent btw betaald moet worden op vliegtickets. In het Vlaams Klimaatplan staat zelfs niets over het vliegverkeer. Belastingen heffen op tickets is netelig voor politici, maar een goed beleid moet keuzes maken. Geen individuele maatregelen die ad hoc en op korte termijn een probleem lijken op te lossen, maar een visie ontwikkelen die én op lange termijn zijn vruchten afwerpt én bevoegdheidsoverschrijdend werkt."

Het mobielste land ter wereld, Garant. Kobe Boussauw en Thomas Vanoutrive presenteren hun boek op 27 april in het Kaaitheater.
SOFIE MULDERS
de Morgen 23-04-2014 pag. 4

Tags: