Handleiding voor de ongehoorzame burger

kade rechteroever

 

WANNEER IS STRAATPROTEST SUCCESVOL ?

Het aantal ouders dat straten afzet om propere lucht te eisen, neemt zienderogen toe. Maar zullen ze iets bereiken? Welke ingrediënten maken of kraken burgerprotest? ‘In een verkiezingsjaar zijn politici vatbaarder voor je eisen.’

 

Brussel - Met 38 zijn ze intussen, de scholen die vandaag bezoek krijgen van bezorgde ouders die de straat afzetten met hun eis voor properder lucht. In Brussel, maar ook in Vlaanderen: het protest is uitgedijd naar Gent, Antwerpen, zelfs naar Lichtervelde en Oostende. ‘De olievlek groeit snel’, zegt ouder en initiatief­nemer Annekatrien Verdickt. ‘We zetten onmiddellijk een Facebookpagina en een website op met een manifest met concrete doelen die we willen bereiken.’ Denk aan minder auto’s en meer openbaar vervoer. ‘Onze eisen zijn bewust in algemene termen geformuleerd. Wij zijn geen studiebureau.’

De ongeruste ouders maken er geen geheim van dat ze willen wegen op het beleid. ‘Wij gaan door tot aan de verkiezingen’, zegt Verdickt. Maar een politieke kleur willen ze niet. ‘Wij zijn geen groene ngo of partij, geen usual suspects, maar gewoon bezorgde ouders die willen dat kinderen gezond naar school kunnen gaan.’

Afgaande op de voorgaande acties zal het er ook vandaag ludiek toegaan: lachende kinderen, kleurrijke slogans, spel en muziek. ‘Onze actie is ruig, we sluiten de straat af, maar is vooral ook gewoon leuk en open voor iedereen.’ Maar zal dat volstaan om het doel te bereiken? Welke ingrediënten maken of kraken burgerprotest?

 

‘We zeiden niet alleen wat we niet wilden, maar droegen ook alternatieven aan. Dat opende ogen’ ,  Wim Van Hees
 

Stefaan Walgrave is hoogleraar politieke wetenschappen aan de universiteit Antwerpen en kent de geheime formule. In een artikel in het tijdschrift American Sociological Review publiceerde hij vorig jaar een onderzoek onder de titel: Hoe protest de politieke vertegenwoordigers overtuigt. Hij en zijn collega’s lieten 269 Belgische parlementsleden elk 32 beelden van een betoging zien. De voice-over was telkens anders: soms werden er ‘ramen stukgeslagen’, soms was de sfeer ‘sereen’. Soms waren de actievoerders met 500, dan weer met 5.000.

Gebruik geen geweld

Nadien ging hij de impact na van het protest op de mannen en vrouwen die het beleid bepalen. ‘Eenheid, omvang en waardigheid zijn de cruciale factoren die de politieke bijval, en zo de kans op impact op het beleid, beïnvloeden’, zegt Walgrave. ‘Iedereen moet dezelfde boodschap uitdragen en ze moeten met veel zijn, zodat politici het gevoel krijgen dat hun vraag breed gedragen is. Het mogen niet alleen de usual suspects zijn, maar een doorsnede van de bevolking. En geweld is absoluut uit den boze: dan stort de steun in.’

Ongetwijfeld het meest bekende – en succesvolle – burgerprotest van de voorbije decennia was dat tegen de Lange Wapperbrug in Antwerpen. Twee burgerbewegingen, Straten-Generaal en Ademloos, sloegen toen de handen in elkaar om die ‘autosnelweg dwars door Linkeroever’ af te voeren, zoals Ademloos-voorzitter Wim van Hees het noemt. De bewegingen verzamelden 67.000 stemmen voor het referendum waarin de meerderheid van de Antwerpenaren de brug afwees. De Vlaamse regering koos dan maar voor een tunnel.

‘De overheid heeft ons zelf gecreëerd’, zegt Van Hees. ‘In 2004 al vroeg ik voor het eerst tijdens een buurtbijeenkomst hoeveel vrachtwagens over die brug zouden gaan rijden. Niemand kon mij daarop antwoorden. De overheid hield ­informatie voor ons achter.’

Samen met een dokter en twee mannen met een verleden in de bouwsector richtte Van Hees Ademloos op. Zelf heeft hij een verleden in de reclame. ‘Dat heeft een grote rol gespeeld. Ik heb de principes van de marketing toegepast op het probleem. We hebben een strategie vastgelegd, doelgroepen uitgesplitst en nagedacht over hoe we die zouden bereiken.’

Kom met nieuwe inzichten

De eerste doorslaggevende factor in hun verhaal, zegt Van Hees, was de picknick op de Antwerpse Grote Markt samen met zorg­instelling Sint-Jozef, waar kinderen met zware longproblemen verblijven. ‘Daarmee heeft fijn stof een gezicht gekregen: dat van long­patiënten met hun zuurstofapparatuur. Dat was een geweldige eyeopener. Daarna is het inzicht bij de bevolking snel gegroeid. Tot op dat moment dachten de meesten nog steeds dat het over een brug over de Schelde ging, en niet over woningen en zelfs ziekenhuizen. Nog was niet iedereen voor ons, maar het was moeilijk om tegen ons te zijn.’

 

‘Actievoeren doe je zoals Mozes en zijn tocht door de woestijn: het duurt al snel veertig jaar. Stap voor stap’ ,  Luc Vanneste Groene Gordel Front
 

De tweede sleutel tot succes, zegt Van Hees, ‘was dat wij van in het begin via gezaghebbende stemmen konden spreken. We hadden steun van dokters en professoren. Wij waren de eersten om het publiek te confronteren met een Amerikaanse studie over de enorme impact van uitstootgassen op de gezondheid. Wij overstegen politieke kleur. We zeiden niet alleen wat we niet wilden, maar kwamen met nieuwe inzichten en droegen alternatieven aan. Dat deed veel ogen opengaan.’

Wees constructief, en denk aan de timing

Ook het Brusselse Pic Nic the Streets kon wegen op de politieke agenda. Sinds 2012 heeft het collectief symbolische plaatsen in de hoofdstad bezet met de roep om meer leefbaarheid en levenskwaliteit. Het leidde tot een bezetting van het Beursplein met tweeduizend mensen en legde de basis van de inrichting van de voetgangerszone in het centrum van de hoofdstad. Filosoof Philippe Van Parijs, die mede aan de grondslag ervan lag, trok enkele lessen uit het initiatief: ‘Zoek je brede steun, laat je dan niet vangen door het not in my backyard-syndroom. Zoek algemene belangen en baseer je op de feiten. Wees constructief: ageer niet tégen politici, maar stuur hen bij moeilijke beslissingen, zodat ze zich gesteund voelen door de bevolking.’

Ook niet onbelangrijk: ‘Politici zijn het meest vatbaar in een verkiezingsjaar’, weet Van Parijs. ‘Pic Nic the Streets startte net voor de gemeenteraadsverkiezingen in 2012. Het thema kwam precies op het juiste moment op de politieke agenda.’ Met ook nu verkiezingen in aantocht, hebben de ouders die vandaag voor schonere lucht ijveren de tijdgeest mee.

Ze voldoen ook aan wat Van Parijs zelf ‘de belangrijkste tip die hij kan geven’ noemt: houd het allemaal ludiek. ‘Gezinnen met jonge kinderen die gezellig wat picknicken levert mooie beelden die sympathie opwekken.’ En zo krijgen ook de media er wat sneller aandacht voor.

Vastketenen aan bomen werkt minder

Wat minder ludiek zijn mensen die zich aan bomen vastketenen. In 2001 gooiden actievoerders lijf en leden in de strijd om de kap van 96 lindebomen op de Antwerpse De Keyserlei tegen te gaan. Het baatte niets, de heraanleg van de lei ging gewoon door. In 2013 volgden gelijkaardige beelden in het Ferrarisbos in Wilrijk, evenmin met succes: de politie ketende de actievoerders los in opdracht van boseigenaar Essers en elke boom werd omgezaagd.

Ook drieënhalve hectare in het Lappersfortbos in Brugge ging tegen de vlakte, ondanks drie bezettingen en jarenlange acties. ‘Mijn hart bloedt nog elke keer als ik er passeer’, zegt Luc Vanneste, voorman van het Groene Gordel Front en leider van de acties.

Helemaal voor niets waren hun acties wel niet, zegt hij. Integendeel. ‘Als actievoerder moet je bereid zijn om je doelstellingen te veranderen. Je moet flexibel zijn.’ En de gekapte 3,5 hectare leidde uiteindelijk wel tot beleid rond zonevreemde bossen. ‘Actievoeren doe je zoals Mozes en zijn tocht door de woestijn: het duurt al snel veertig jaar’, zegt Vanneste. ‘Het gaat stap voor stap. Je moet kunnen incasseren en leren verliezen.’

Ook hij trok lessen uit een decennium protest: ‘Actievoeren is belangrijk, maar diplomatie evenzeer.’ Zijn Groene Gordel Front heeft contacten gelegd met politici, maar ook met de nv Fabricom, die het bos in bezit had. Dat leverde uiteindelijk ook een akkoord over duurzame grondruil op.

Toch lijken bomen minder vruchtbare grond voor burgerprotest dan een betere luchtkwaliteit. Dat het Lapperfortbos een privédomein was, is volgens Walgrave zeker geen detail. ‘De meeste mensen hebben sympathie voor acties die de natuur willen beschermen. Maar zomaar privé-eigendom innemen? Dat wordt niet meteen als erg sympathiek aangezien. Hetzelfde geldt voor bewoonde huizen kraken: dat kan op bijzonder weinig bijval rekenen.’

‘Bovendien was de directe impact van de acties in het Lapperfortbos laag. Wie had er last van dat die mannen daar in die bomen zaten? Niemand, behalve de eigenaar. De actie was ook erg particulier. Zo’n klein stukje bos in Vlaanderen, daar hebben weinigen affiniteit mee.’

Hou vol

De Brusselse ouders en hun navolgers over heel Vlaanderen geloven dat ze op het milieubeleid zullen kunnen wegen. ‘Anders zouden we dit niet doen’, zegt Anne­katrien Verdickt. ‘Of het lukt, weten we niet. Maar als we helemaal niets doen, dan gebeurt er zeker niets. Wij hebben het gevoel dat we iets kunnen betekenen. Wij willen onze stem laten horen.’

En dat is ook uiterst belangrijk in onze democratie, vindt filosoof Stefan Rummens (KU Leuven),, ‘als de burgers niet het gevoel hebben dat hun bekommernissen door de politiek opgepikt worden’. ‘Zo voorkom je dat burgers tussen twee verkiezingen in niets te zeggen hebben.’

Hun thema hebben ze alleszins mee: ‘Als er iets is waar Vlamingen van wakker liggen, dan wel de gezondheid van hun kinderen’, zegt Walgrave. ‘De directe aanleiding voor dit protest mag dan wel de gezondheid rond één bepaalde school zijn, de ouders duiden hun protest in algemene termen: het gaat iedereen aan en sluit aan bij wat grote groepen binnen de bevolking willen.’

De ouders willen doorgaan tot aan de verkiezingen. Lukt hen dat, dan stijgt de kans op gehoor bij beleidsmakers sterk, zegt Wal­grave. ‘Uithoudingsvermogen is cruciaal. Als er ergens protest de kop opsteekt, veronderstellen politici graag dat het snel weer overwaait. Maar het is wel een kiezeltje in hun schoen. Hoe langer het protest duurt, hoe moeilijker om die pijnlijke kiezel te negeren.’

redacteurs

 

http://www.standaard.be/cnt/dmf20180329_03438211

Tags: