'In het buitenland zouden ze een arm of een been geven voor dit project'

kade rechteroever

 

FILIP MEYSMAN, TREKKER VAN CURIEUZENEUZEN

Met 20.000 mensen de luchtkwaliteit in Vlaanderen in kaart brengen, is citizen science op het scherp van de snee, zegt Filip Meysman. Met CurieuzeNeuzen Vlaanderen leidt hij het grootste burgeronderzoek ooit naar luchtkwaliteit.

 

Brussel - Aan de universiteit zit je veilig in je ivoren toren. Door burgers te betrekken bij je onderzoek, moet je die comfortzone verlaten. Je leert anders te communiceren. En je krijgt voeling met wat er leeft.’ Filip Meysman, professor Biogeochemie aan de Universiteit Antwerpen, maakt een sprong in het ongewisse. Hij zoekt 20.000 burgers die twee meetbuisjes aan hun raam willen hangen om de impact van verkeer op de luchtkwaliteit te meten.

Een ongeziene logistieke operatie – de buisjes moeten gekoeld ingepakt worden, verspreid tot in de kleinste uithoeken van Vlaanderen, en daarna terug naar het lab voor analyse. Een project waarop de Universiteit Antwerpen, de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) en De Standaard al acht maanden zitten te broeden. Moet je een halve cowboy zijn om je hieraan te wagen? Hij lacht. ‘Het is een avontuur, totaal anders dan een doorsnee wetenschappelijk project. Er is geen handleiding, want burgeronderzoek op deze schaal is nog nooit gedaan. Maar we kunnen met dit project zo een uitzonderlijke wetenschappelijke dataset verzamelen, dat collega’s in het buitenland er een arm of been zouden voor geven. Kortom, citizen science op het scherp van de snee.’

Vuur aan de schenen

In 2016 was Filip Meysman de trekker van CurieuzeNeuzen Antwerpen, waarbij 2.000 Antwerpenaren de luchtkwaliteit in hun straat hebben gemeten. Nu schalen we op naar Vlaanderen. ‘Luchtkwaliteit verandert om de 100 meter. Als je dat overal in kaart wil brengen, heb je duizenden officiële meetstations nodig, volgestouwd met dure apparatuur. Dat gaat niet. Om die reden ontwikkelden de VMM en VITO (Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek) een nieuw computermodel dat de luchtkwaliteit op elk punt in Vlaanderen kan voorspellen. Dat model willen we nu op zijn waarde testen. We leggen het samen met 20.000 Vlamingen het vuur aan de schenen. en maken het nog beter. Zo kunnen we beter inschatten wat de gevolgen zijn voor de gezondheid.’

‘Als ik al die metingen als wetenschapper zelf wil doen, ben ik twintig jaar elke dag aan de slag. 20.000 burgers kunnen dat werk uitvoeren op één maand’ Filip Meysman  Professor Biogeochemie

Hij heeft even gerekend, zegt hij: ‘Als ik al die metingen als wetenschapper zelf wil doen, ben ik twintig jaar elke dag aan de slag. 20.000 burgers kunnen dat werk uitvoeren op één maand. Burgers zijn een ongelofelijk krachtig instrument voor een wetenschapper om big data te verzamelen, al blijft precies registreren enorm belangrijk. Net daarom meten we stikstofdioxide (NO2): het is een belangrijke component van luchtvervuiling die je eenvoudig en betrouwbaar kan laten meten door burgers. Met CurieuzeNeuzen Antwerpen hebben we bewezen dat deze aanpak werkt.’

Brede Interesse

CurieuzeNeuzen Antwerpen werd in de academische wereld enthousiast onthaald. Ook Europa trekt aan de mouw om het project in andere steden uit te rollen. Maar eerst is Vlaanderen aan de beurt. Twintigduizend Vlamingen prikkelen voor dit project is veel. ‘En toch: mensen willen echt weten hoe het zit’, denkt Meysman. Dat bleek ook bij initiatieven als AIRbezen waar het enthousiasme groot was om aardbeienplantjes te adopteren en zo fijn stof te meten. ‘Luchtkwaliteit en een gezonde leefomgeving zijn thema’s die breed doorheen de samenleving snijden, en waar iedereen van wakker ligt. Dat hebben we – tot onze eigen verbazing – geleerd uit het Antwerpse project. We dachten toen dat vooral de progressief stemmende bakfietsantwerpenaar zou meedoen. Dat hadden we mis. De interesse was breed, van tweeverdieners in de betere wijken tot arbeiders in Hoboken.’

‘We staan meer dan vroeger stil bij de vraag hoe gezond het is om te joggen, tuinieren of te fietsen in de buitenlucht. Het goede nieuws is dat de luchtkwaliteit traag maar gestaag verbetert in Vlaanderen. Wetenschappers krijgen ook een beter zicht op wat de gevolgen zijn voor onze gezondheid. Daar is er minder goed nieuws: recente studies tonen aan dat de gezondheidseffecten al beginnen bij lagere concentraties. Ik verwacht dat de Wereldgezondheidsorganisatie haar normen weldra zal aanscherpen.’

Moeilijke erfenis

 

 

 

Vreest hij niet dat mensen niet durven deel te nemen uit schrik voor het eigen resultaat? Dat er onrust ontstaat in straten waar er hoge waarden gemeten worden? ‘Ik weet dat dit speelt, maar de redenering klopt niet. Ook mensen die thuis een goed resultaat hebben, passeren dagelijks op plekken waar de luchtkwaliteit minder goed is. Het is daarom in ieders belang dat we overal in Vlaanderen kunnen meten. We leggen de vinger op pijnpunten, maar ook op wat positief is. Er zijn plaatsen waar de luchtkwaliteit goed is, ook binnen de stad. Dat geeft een leidraad aan ruimtelijke planners en projectontwikkelaars om het in de toekomst beter te doen.’

‘We moeten vooral blijven buiten spelen, sporten en tuinieren’, zegt Meysman. ‘Maar je kunt je afvragen of joggen én groenten kweken én druk verkeer organiseren op dezelfde plaatsen wel een goed idee is. Op dat vlak zitten we in Vlaanderen met een moeilijke erfenis. Door steenwegen aan te leggen door dorpscentra hebben we woonwijken omgevormd tot drukke verkeersassen. En door lintbebouwing toe te laten, hebben we van verbindingswegen tussen dorpen woonstraten gemaakt. De bedrijfswagens maken dat we ver van onze werkplek gaan wonen en ‘s ochtends achter elkaar aanschuiven op de snelweg. Vlamingen rijden het grootste aantal kilometers met de wagen van alle Europeanen. Dat weegt op onze luchtkwaliteit.’

Maar hij ziet ook positieve evoluties. ‘Mensen schakelen volop over van diesel naar benzine. De fiets wordt hip en populair. We evolueren naar een fietscultuur. Als er iets is wat onze luchtkwaliteit zal verbeteren, is het dat.’

‘Ook mensen die thuis een goed resultaat hebben, passeren dagelijks op plekken waar de luchtkwaliteit minder goed is. Het is in ieders belang overal in Vlaanderen te meten’

‘Als ik al die metingen zelf wil doen, ben ik twintig jaar elke dag aan de slag. 20.000 burgers kunnen dat werk uitvoeren op één maand’

 

Leeswijzer

 

     Wat is NO2?

NO2 of stikstofdioxide is een gas dat ontstaat bij verbrandingsprocessen. Bij zeer hoge temperaturen ontstaan er chemische reacties tussen stikstof (N2) en zuurstof (O2) uit de lucht. Hierbij ontstaat er eerst stikstofmonoxide (NO) en door verdere reactie met zuurstof ook stikstofdioxide (NO2). Deze twee gassen zijn de meest voorkomende stikstofoxiden en worden samen NOx genoemd.

Bij hoge concentraties kun je NO2 ruiken. Het heeft een scherpe geur die aan bleekwater doet denken. NO2 speelt op zijn beurt een rol in de vorming van ozon en fijn stof.

     Waar komt het vandaan?

Verkeer is in Vlaanderen met voorsprong de belangrijkste bron van NOx (62%), gevolgd door industrie (18%). Vooral dieselwagens stoten NO2 uit. We mogen NO2 niet verwarren met fijn stof, zeer kleine deeltjes die ook door verkeer, maar nog meer door huishoudens (o.a. houtkachels) worden uitgestoten.

Omdat de uitstoot van verkeer dicht bij de mensen gebeurt en veel Vlamingen dicht bij drukke wegen wonen, speelt verkeersvervuiling hier een belangrijke rol. NO2 is makkelijk te meten, en daarom ook een goede ‘kanarie’ voor andere componenten van verkeersvervuiling zoals roet en ultrafijn stof.

     Wat is de impact op onze gezondheid?

NO2 inademen kan irritaties aan de luchtwegen veroorzaken. Langdurige blootstelling aan hoge concentraties kan bijdragen tot de ontwikkeling van astma en infecties van de luchtwegen (piepende ademhaling, kortademigheid en hoesten). NO2 wordt gelinkt aan longschade, hart- en vaatziekten en dus vroegtijdige sterfte.

Zowel korte episodes van hoge concentraties als langdurige blootstelling aan lage concentraties zijn schadelijk voor de gezondheid. Via zijn rol in de vorming van ozon en fijn stof kan NO2 ook indirect schade berokkenen.

Ine Renson

 

De Standaard, 2018-02-24, pag. 17

http://www.standaard.be/cnt/dmf20180223_03374787

Tags: