'Ik wil een kras aanbrengen op alle idealen'

BENJAMIN VERDONCK OVER ZIJN PROJECT 'KALENDER'

— 2009 loopt ten einde. En daarmee ook het 'Kalender'-project van Benjamin Verdonck. Een jaar lang dook hij in het Antwerpse stadsbeeld op met artistieke acties. 'Ik ben content over alles wat we deden'. Woendagnamiddag 9 december. In de aankomsthal van het Antwerpse Centraal Station galmt het uit tientallen kinderkelen. 'Spelen is goed, spelen is voor iedereen!' De kinderen zingen en dansen mee met Adriano de Pinguïn, terwijl verklede kabouters de grote trap op- en afrennen met rode lopers. Ook ouders en leerkrachten, gsm's in de aanslag, kijken reikhalzend uit naar wat komen moet: de Kerstman. Komt hij echt? Is zijn trein al gearriveerd? Even voor het aankomstuur aangegeven op de spoorborden bij perron 5, duiken ineens twee Sinterklazen op. Doodgemoedereerd willen ze doorlopen naar de trap en de hal, maar ver raken ze niet. Vriendelijk doch beslist komt een organisator op hen afgesneld. 'Dit kunnen jullie echt niet maken!' Er wordt gebeld, onderhandeld. Terwijl beide Klazen omkeren, slaan ook bij de vele ordediensten in de hal walkietalkies aan. 'Twee Sinten gesignaleerd!' Veiligheidspersoneel en politie met honden snellen naar buiten. Wanneer de dubbele Sinterklaas terug opduikt op De Keyserlei voor het station, zijn twee agenten er als de kippen bij. Onder geen beding zullen de Heilige Mannen het feestje van de Kerstman verstoren. Zij besluiten dan maar richting de Meir te schrijden. Voorbijgangers stoten elkaar aan, grinniken. 'Te laat!' Eén jongetje komt helemaal uit een restaurant lopen. 'Nepsinterklazen!' Hij is kwaad en zal niet de enige blijken. Op kindergeloof breek je niet in, laat staan op gecommercialiseerde tradities. In een achterafstraatje valt één Sint uit zijn rol. 'Damn, zo stoem!'. Zijn frustratie knalt luid tegen de gevels. Maar twee meisjes die met beide Sinten op de foto willen, brengen hun tocht weer op gang. Op de Meir worden kinderen bij de arm teruggetrokken. 'Nee, dat is de echte niet!' Bij de Kerstmarkt op de Groenplaats betreden de Sinten weer gevaarlijk terrein. Een wacht belt haar overste. 'Dat is toch wat ongepast, hé?' Een vrouw aan een jeneverkraam kan er wel om lachen. 'Hebben we nu al zoveel gedronken dat we er twee zien?' Onder de Kathedraal staren de Klazen in de grote kerststal, als mistroostige mannen die gedumpt zijn voor een nieuw lief. Om het hoekje, achter een van de steunberen, staat een veel wilder stalletje. Op het dak eten getekende vogels roze kersen. 'Le temps des cerises', staat erboven: 'kersentijd'. De geruchten gaan dat deze alternatieve kerststal elke adventszondag dieper zal wegzakken. Maar de Sinten lopen eraan voorbij, houden hun trip stilaan voor bekeken. Een fietser dondert hen nog ei zo na omver. Hij lacht. 'Wie is nu de echte?' Maatschappijkritische knipoog Benjamin Verdonck, want hij is het die onder de woeste witte baard schuilgaat, houdt ervan om met kleine prikjes de dagelijkse gang van zaken even uit verband te spelen. Vier dagen eerder, op 5december, was hij er ook al op uitgetrokken: toen als een schamele Sint, met watten op de wangen en een roodwitgestreept tapijtje om de schouders, vergezeld van een zwarte piet met de grote plastic draagtas van illegalen en andere outcasts. Verdonck houdt van onaf, al dan niet als maatschappijkritisch knipoogje. 'Deze optredens horen bij de meest herkenbare acties van Kalender. Ze spelen met duidelijke symbolen, verbonden aan vaste data', aldus Verdonck. 'Vooral het cyclische van die acties vind ik belangrijk. Zo wijst deze terug naar die van 23 januari, toen ik als veel te late Kerstman opdook. Altijd is de tijd of de plaats fout.' 'Het doet me denken aan Chinese vazen. Ze zien er perfect uit, maar altijd is er bewust een fout ingewerkt. Zo wil ook ik een kras aanbrengen bij alle idealen die gepromoot worden.' Het heeft Verdonck het afgelopen jaar wel vaker in aanraking gebracht met ordehandhavers op straat, zoals toen hij na de verkiezing van Obama met een megafoon 'Yes we can, no we can't' ging scanderen. Maar de Sint-actie is de eerste waarvoor hem de vrije doorgang wordt versperd. Verdonck ligt er niet wakker van. 'Conflicten met de stad zijn we altijd uit de weg gegaan. We kregen voor een heel jaar de toestemming van het college om onder de vlag van het Toneelhuis interventies te doen. Dat hoef ik niet op het spel te zetten.' De Robin Hood van 't Stad spelen zou Verdonck ook een veel te romantisch kunstenaarsbeeld vinden. 'Kalender is geen tegenbeweging, niet “de kunstenaar tegen de rest,. Wij zijn ook maar deel van het westerse systeem, met alle perverse linken die daarbij horen. Dan bewust tegendraads gaan doen, zou pas echt salonrevolutionair gedrag zijn.' 'De commercie heeft dat verzet trouwens al lang gerecupereerd. Zo is de H&M-slogan “consume more!, gewoon overgenomen van een kritische kunstenares. Nee, wat ik poog, is iets anders te formuleren. Ik geloof meer in het gebaar van de omarming: iets doen voor iedereen.' Zo liet Verdonck voor het najaar stickers drukken met 'iedereen welkom', sterk geïnspireerd op het bekende logo bij bankautomaten. 'Tegelijk zijn we bij zulke geldautomaten extra stickers gaan bijkleven, om helemaal te infiltreren in het consumptiesysteem en er zelfs nog een schepje bovenop te doen. Dan word je pas hun ergste nachtmerrie.' Liever veel dan groot Benjamin Verdonck speelde in zalen met Global anatomy en Nine finger, maakte teksttheater met 313 / Misschien wisten zij alles en tekstloos objectentheater met Wewilllivestorm. Zijn activistische achtergrond, in en rond het - uit de krakersbeweging voortgekomen - cultuurhuis Scheld'apen, bracht hem ook geregeld op straat: hij bouwde een levensgroot zwaluwnest tegen een kantoorgebouw en liep de voorbije jaren al vaker de Meir af voor 'Shopping=fun'. Kunst ziet hij als een vrijgevig gebaar, als een gratis taart voor wie ook nooit theaterstukjes aansnijdt. Kalender wilde voor dat straatwerk een vrijzone zijn; los van dwingende premièredata en te lang op voorhand vastgelegde plannen. 'Ik wilde de vrijheid om dingen te kunnen doen op het moment zelf, bijvoorbeeld door wat ik in de krant lees. Om acties over te doen en ze zo verder te exploreren. Zo werd elke ingreep een oefening, één zin in een doorgaand gesprek met mezelf, de stad, het leven. En ik moet zeggen: dat creatieproces van dag tot dag is fantastisch.' Twaalf maanden lang heeft Verdonck zoveel mogelijk speelterreinen verkend. Soms deed hij heel kleine acties, zoals een kat in een zak stoppen en zien hoe passanten reageren. 'Pechvogel' was dan weer mediageniek: een neergestorte, tot enorme proporties opgeblazen dooie mus op de Meir, compleet met politielint. Er waren politieke acties: mee optrekken tegen de Navo of voor Gaza.

En ingrepen rond de Antwerpse actualiteit, zoals de Lange Wapper.

14 juli de stadsgids vertelt:

16 juli:

3 september:

6 september:

9 september:

19 september:

17 oktober:

18 oktober: referendum

En processies met te grote voorwerpen, zoals de 'A' van Stad Antwerpen. Andere interventies liepen juist veel langer: een moestuintje op 't Zuid, nu de kerststal bij de kathedraal. Rare kwiet, denkt u? Achter Kalender schuilt nochtans een lange historische traditie van artiesten die ingrepen op wat nu soms 'de publieke ruimte' wordt genoemd. Van de Griek Diogenes in zijn ton tot de burleske wagenspelen van de middeleeuwen, die kerk en adel in hun blootje zetten. 'Ik behoed mezelf nochtans om “de expert van de publieke ruimte, te worden', zegt Verdonck. 'Kalender is ook maar één voorstel van wat je buiten de muren kan doen. Ik had ook de Olifant van Royal de Luxe naar de kroon kunnen steken, maar zeker na “Pechvogel, wilden we vermijden dat Kalender “De Grote Benjamin lapt het hem weer-Show, zou worden. Dingen drijven al zo vaak op spektakel en dramatiek. Ik had liever vele minimale acties op zoek naar de spanning tussen spektakel en poëzie, dan zes keer scoren.' Wat heeft 'Kalender' opgeleverd? 'Ik redeneer voor dit project niet in termen van succes of mislukking. Er waren voor Kalender geen vooropgezette plannen, wel de keuze om het avontuur aan te gaan met wat zich aandient. Zoals die Sinterklaas-actie: ze draaide anders uit dan gedroomd, maar zo ontdek je net weer nieuwe dingen. Ik had nooit gedacht dat de Kerstman zo bewaakt zou worden.' Hebt u voor uzelf nog dingen verworven dit jaar? 'Ik heb de seizoenen leren opmerken. Ik heb de bladeren zien komen en gaan. Ook die moestuin, dingen planten en zien groeien: zo plezant vond ik dat! Dat simpele plezier neem ik zeker mee, die vitaliteit van werken en je tegelijk amuseren.' Uit uw notities opwww.kalender09.be sprak soms wel ontgoocheling over een gebrek aan respons van het publiek. 'Ik wou met Kalender echt wrijving teweegbrengen, maar dat gebeurde minder dan verwacht. Toch zijn er veel mooie reacties geweest: je legt een volkstuintje aan op een openbaar gazon, en mensen gaan dat mee verzorgen. Ik herinner me ook twee Marokkanen die me aanspraken toen we de sporen van “Pechvogel, opkuisten. “Meneer, die struisvogel die de politie doodgeschoten heeft, waar ligt die?, Af en toe hebben verhalen zich dan toch vertakt tot geruchten. Hoe mensen meegingen in dat verhaal, daar stond ik echt van te kijken.' Wat vond u de mooiste acties?

'Ik koester de respons op de “Dag van de Democratie,, toen we iedereen opriepen om eigen Kalender-acties uit te voeren, met onze hulp. Zo was er de Siskart Klub: ze wisten niet goed wat, maar ze wilden echt iets doen. Eén brok energie.' 'Ze hebben dan met kartonnen dozen een huis gebouwd bij Berchem Station, met een heel scheve toren. Ik kwam er 's avonds langs: hun constructie deed zoveel deugd, en maakte me tegelijk melancholisch. “Zoveel onbedachtzaamheid heb ik niet meer,, dacht ik.' Zullen niet alleen de opvallendste acties blijven hangen? 'Voor mij zeker niet. Zo vond ik een van de mooiste acties die van Palmzondag, een dag rond barmhartigheid, met verlossing voor iedereen. We hebben toen op een plekje voor junks, achter een reclamepaneel, een soort huisje ingericht, met een dak en een zetel.' 'In die ingreep kwam alles samen: het was een daad, in plaats van geld te storten. Er was een duidelijke link met de datum. En je doet iets wat wringt met het geld van de belastingsbetaler. Je stelt de vraag: wat betekent dat juist, kunst voor iedereen?' Was 'Kalender' dan echt kunst voor iedereen? Sommige acties waren zeker niet voor alle passanten even begrijpelijk. 'Moet dat? Soms kunnen dingen ook gewoon mooi zijn, ik maak geen rebussen. Zoals nu die wegzakkende kerststal: ik verwacht dat er vooral een soort tristesse uit zal spreken. Dat is minder vatbaar dan die Sinten, maar je moet als kunstenaar de vrijheid hebben om te maken wat je moet maken. Je kan van Sjostakovitsj toch ook niet vragen om simpeler te gaan componeren?' 'Kunst is toch proberen uit te nodigen tot nadenken? Ik vind dat ik daarin net heel duidelijk geweest ben.' 'Kalender' is te herbekijken en tot begin januari te volgen op de website. In 2010 verschijnt een publicatie.

www.kalender09.be

Wouter Hillaert

de Standaard 19-12-09

http://www.standaard.be/artikel/detail.aspx?artikelid=LG2JOLN2