Koehandel met belastinggeld

IVAN VAN DE CLOOT vindt het goed dat de overheid investeert in infrastructuur, maar plaatst toch vraagtekens bij de manier waarop beslist werd over de Oosterweelverbinding. De belastingbetaler moet maar vertrouwen dat er zorgvuldig met zijn geld wordt omgesprongen.

Openbare infrastructuur, zoals wegen, kanalen en treinsporen, vormt de basisuitrusting van de maatschappij: zonder kan de rest van de economie niet naar behoren werken. Gedurende de jaren zeventig en tachtig breidde de overheid haar rol van directe jobcreator en herverdelingsmachine enorm uit. De middelen die dit soort uitgaven absorbeerden, kannibaliseerden in grote mate de investeringen in infrastructuur. Doordat de openbare schuld tot ongekende hoogten opliep, is de impact hiervan tot vandaag te voelen. De intrestlasten verdringen nog altijd meer productieve uitgaven. In navolging van Hugo Schiltz, die minister van Begroting was op het einde van de jaren tachtig, noemen we dit laatste ook wel het koekoekseffect. Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat investeringen die in die periode verdrongen werden, net een sterke positieve impact hebben op de potentiële groei, terwijl de uitgaven die in de plaats kwamen de groei op lange termijn zeker niet ondersteund hebben.Dan komt de politieke realiteit om de hoek kijken. Vaak worden overheidsinvesteringen helaas niet gebaseerd op economische argumenten, maar vindt er een werkelijke koehandel plaats. Uit een onderzoek over Duitse infrastructuurwerken per regio blijkt dat de investeringen in infrastructuur niet bepaald werden door de inschatting van het verwachte rendement, maar wel door de politieke kleur van de lokale bestuurders en of die overeenstemde met de beslissers in Berlijn. Verloopt het beslissingsproces in België en Vlaanderen rationeler dan in Duitsland? Anders dan in België vereisen infrastructuurprojecten in Duitsland systematisch een uitgebreide sociale kostenbatenanalyse. Het is ook logisch dat je enkel overgaat tot een investering als de baten hoger liggen dan de kosten. Een goede maatschappelijke kostenbatenanalyse houdt ook rekening met mogelijke negatieve effecten op gezondheid en leefmilieu. Tegelijk mag uit het voorgaande niet afgeleid worden dat elke investering in infrastructuur grote baten zal opleveren. De eerste weg in een afgelegen gebied kan een enorme economische hefboom genereren, maar zodra je een dicht wegennetwerk hebt, is de aanleg van extra wegcapaciteit niet automatisch opportuun. Daarom is voor elk project een onafhankelijke kostenbatenanalyse onmisbaar.

Transparantie

Als men nu vindt dat het tijd wordt om te beslissen en dat een nieuwe studie niet gepast is, omdat er al tonnen studiemateriaal gemaakt en betaald is, dan wil dat vooral zeggen dat we op een veel intelligentere manier moeten omgaan met de evaluatie van grote investeringsprojecten. Vandaag krijg je de indruk dat er meer nagedacht wordt over de communicatie (ongetwijfeld belangrijk om een draagvlak te creëren) dan over de noodzaak om allerlei elementen gecoördineerd samen te brengen om te kunnen oordelen of een groot investeringsproject voor de burger – als belastingbetaler en gebruiker – gewenst is of niet. Transparantie is een belangrijke voorwaarde, zodat iedereen kan beoordelen welke veronderstellingen impliciet aanwezig zijn. Economen moeten durven toegeven dat maatschappelijke kostenbatenanalyses geen exacte wetenschap zijn. Het is ook niet verkeerd te constateren dat er in het beleid een traditie bestaat dat de gewone man er maar op moet vertrouwen dat de juiste beslissingen worden genomen met zijn belastinggeld.

Onze parlementairen kunnen een aantal sleutelvragen beantwoorden om lessen te trekken uit het verloop van het Masterplan voor Antwerpen.

Waarom is er geen update gekomen van de maatschappelijke kostenbatenanalyse uit 2004 waarin de kostprijs van 1,1 miljard euro ondertussen totaal achterhaald is? Kunnen we echt niet out of the box denken? Nu de prijs al op een veelvoud geschat wordt, is het dan aannemelijk dat het project vandaag als niet maatschappelijk efficiënt beschouwd moet worden? Waarom werden de alternatieven, zoals tolheffingen en het loslaten van een vrachtwagenverbod in de Kennedytunnel niet ernstig genomen? Hield de regering van meet af aan voldoende rekening met het onderscheid tussen een batig saldo voor de BAM en de gemeenschap in haar geheel?

De overheid legt iedereen op om financieel bij te dragen aan haar projecten. Dan is het ook maar logisch dat daar op de juiste manier mee wordt omgesprongen. Als nu niet de conclusie wordt getrokken dat maatschappelijke kostenbatenanalyse ernstiger geïntegreerd moeten worden in het beslissingsproces, is dit een gemiste kans die we als maatschappij nog duur kunnen betalen.

Ivan van De Cloot
De Standaard 28-09-2010
http://www.standaard.be/artikel/detail.aspx?artikelid=T42VV4P5&subsection=55