Kroniek van een aangekondigd bouwmisdrijf

Binnen de Vlaamse regering weet men reeds geruime tijd – minstens sinds 27 januari 2012, zie verder – dat voor de gevangenis van Beveren een milieueffectenonderzoek moest plaatsvinden. De Europese Richtlijn 85/337/EEG schrijft dit voor. Dergelijk onderzoek is echter nooit gevoerd.

Vorige maand stelde de Europese Commissie hierover vragen aan de regering, op basis van een klacht van stRaten-generaal, dat binnen alle voorziene inspraakprocedures reeds anderhalf jaar ervoor ijvert om naast een anders ingeplante gevangenis een corridor te vrijwaren voor het Meccanotracé. Een milieueffectenonderzoek is daartoe het aangewezen beleidsinstrument, om de wederzijdse en externe effecten van de diverse projecten correct in kaart te brengen.

Tegen volgende maand moet de Vlaamse regering uitleg geven aan Europa. Bij formele bevestiging van het ontbreken van een MER-screening voor de gevangenis zal de huidige bouwvergunning moeten worden ingetrokken, want een MER-screening diende in mei vorig jaar verplicht te worden toegevoegd aan de bouwaanvraag.

Waarom laat de Vlaamse regering de recentelijk opgestarte werken vandaag dan nog niet stilleggen, reeds wetende dat de bouwheer (federale overheid) niet beschikt over het door Europa gevraagde document? Cfr. ‘Bouw gevangenis gaat onverminderd voort’ (Gazet van Antwerpen, 31 juli 2012).

Antwoord: omdat ze de EU-regelgeving wil omzeilen met het ‘fait accompli’, het voldongen feit – daarbij aansturend op een toekomstige regularisering van de bouwovertreding.

Het bouwen van de gevangenis pal op het Meccanotracé i.p.v. ernaast komt de Oosterweelregering goed uit: daarmee zet ze voorstanders van dit alternatieve tracé een pad in de korf. De redenering luidt: hoe meer voldongen feit, hoe moeilijker het wordt voor die voorstanders om hun alternatief werkelijkheid te zien worden – ook wanneer het Meccanotracé voor Antwerpen als betere optie uit het lopende MER-onderzoek over de Oosterweelverbinding zou komen.

In onderstaand chronologisch overzicht schetsen we een summiere ‘kroniek van een aangekondigd bouwmisdrijf’ die tevens gelezen kan worden als een handboek voor destructief overheidshandelen. De Europese Richtlijn wordt hier ‘willens en wetens’ geschonden door de Vlaamse overheid, stelden we gisteren in een brief aan de Europese Commissie, en daarmee ook de doelstellingen ervan, nl. het maximale beperken van negatieve effecten van bouwprojecten op mens en milieu.

24 februari 2011: stRaten-generaal vraagt tijdens de eerste publieke consultatie over de gevangenis van Beveren (= openbaar onderzoek gewestelijk ruimtelijk uitvoeringsplan GRUP) om de gevangenis dusdanig in te planten binnen de voorziene GRUP-zone dat een corridor wordt vrijgehouden voor het inmiddels 1 jaar eerder aan pers, publiek en politiek voorgestelde Meccanotracé. In het bezwaarschrift is een kaart opgenomen waaruit blijkt dat het bouwen van een gevangenis en de aanleg van de westtangent binnen het voorziene gebied ruimtelijk verenigbaar zijn.

18 mei 2011: De Vlaamse Commissie voor Ruimtelijke Ordening adviseert de Vlaamse regering om onderzoek te verrichten naar de gesuggereerde ruimtelijke verenigbaarheid van de geplande gevangenis van Beveren en de aanleg van de westtangent van het Meccanotracé, vertrekkende van een door stRaten-generaal uitgewerkt locatiealternatief. De regering gaat hier niet op in, met als argument dat voor haar het Meccanotracé officieel niet bestaat.

19 mei 2011: de bouwaanvraag voor de gevangenis wordt ingediend.

28 juni 2011: terwijl het openbaar onderzoek over de bouwaanvraag (= publieke consultatie bij bevolking, lagere overheden en adviesorganen) nog volop aan de gang is, tekent de bouwheer (federale overheid) reeds een bouwcontract voor de gevangenis. In het contract staan vergoedingen voor het bouwconsortium opgenomen in geval van vertraging bij het verkrijgen van de vergunningen.

4 juli 2011: binnen het kader van het openbaar onderzoek ‘gevangenis Beveren’ dient stRaten-generaal een bezwaarschrift in tegen de concrete inplanting van de gevangenis, o.a. wijzend op het ontbreken van een project-MER.

9 augustus 2011: de bouwvergunning wordt verleend, ondanks het ontbreken van een MER-screening bij de bouwaanvraag en ondanks de vaststelling dat het definitieve GRUP nog niet is gepubliceerd in het Belgisch Staatsblad. Beide voorwaarden zijn nochtans wettelijk voorgeschreven.

De eigen Vlaamse wetgeving voorziet dat een eventuele ontheffingsbeslissing over het maken van een MER-rapport – indien toegekend door de administratie – had moeten worden toegevoegd aan de bouwaanvraag (art. 4.3.3, §8 DABM en art. 7, 5° van het Besluit van de Vlaamse Regering van 28 mei 2004 betreffende de dossiersamenstelling van de aanvraag voor een stedenbouwkundige vergunning). Ook dergelijke ontheffingsbeslissing ontbreekt in het bouwdossier.

Amper drie maanden daarvoor onderstreepte de Belgische Raad van State (arrest van 28 april 2011 (nr. 212.825)) nog het belang van het respecteren van deze regelgeving: ‘Dat deze beslissing [tot ontheffing van de verplichting tot het opmaken van een milieueffectrapport] de onontbeerlijke grondslag vormt voor het afleveren van de bestreden stedenbouwkundige vergunning, in die zin, dat bij gebrek aan een project-MER […] dat diende te worden opgemaakt […], zonder deze ontheffingsbeslissing de aangevochten stedenbouwkundige vergunning niet kon worden verleend.’

29 september 2011: stRaten-generaal en andere verenigingen bezorgen een verzoekschrift tot schorsing en vernietiging van de bouwvergunning aan de Raad voor Vergunningsbetwistingen, waarin wordt gewezen op het ontbreken van een project-MER. Citaat: ‘Als gevolg daarvan konden verzoekers de vraag om vrijwaring voor een corridor voor een eventuele westtangent niet aankaarten tijdens de kennisgevingsperiode voor de plan-MER of de project-MER.’

16 november – 16 december 2011: het Meccanotracé wordt officieel meegenomen als alternatief tracé bij de publieke kennisgevingsperiode voor het MER over de Oosterweelverbinding. De Vlaamse regering kan niet langer beweren dat voor haar het Meccanotracé niet bestaat.

18 januari 2012: de Raad voor Vergunningsbetwistingen behandelt het ingediende verzoekschrift een eerste maal.

27 januari 2012: in een nota aan de Vlaamse regering stelt de dienst-MER ‘dat een gevangenis wel onder de screeningsplicht kan vallen en de mogelijke impact aan de hand van de criteria opgelijst in bijlage III bij de Europese MER-richtlijn (85/337/EEG) dient nagegaan te worden’. Dit advies bevestigt meteen ook dat een dergelijke screening niet is gebeurd. Het advies wordt genegeerd.

15 februari 2012: het vermeende bouwmisdrijf komt een tweede maal voor bij de Raad voor Vergunningsbetwistingen en wordt deze keer volledig gepleit. De interne politiek van de Raad schrijft voor dat i.v.m. zaken die sedert 1 september op zitting zijn geweest (dit dossier valt daaronder) ernaar wordt gestreefd om een definitieve uitspraak te doen binnen de 60 dagen. Maar sindsdien wachten de verenigingen vruchteloos op een uitspraak. We zijn inmiddels zeven maanden verder.

1 maart 2012: de milieuvergunning voor de gevangenis wordt verleend door de Vlaamse regering, ondanks het ontbreken van een project-MER. In principe kan de bouw nu beginnen.

23 maart 2012: op vraag van Europees Parlementslid Bart Staes verkreeg stRaten-generaal een afspraak met het directoraat-generaal Milieu van de Europese Commissie. Tijdens de vergadering (in aanwezigheid van het parlementslid) legt stRaten-generaal de zaak voor en vraagt om preadvies.

27 maart 2012: zoals afgesproken bezorgt Europees Parlementslid Bart Staes alle relevante bemerkingen en vragen nog eens schriftelijk aan het directoraat-generaal Milieu.

30 maart 2012: Europees Parlementslid Bart Staes ontvangt het preadvies van het directoraat-generaal Milieu – wat niet hetzelfde is als een officieel standpunt van de Commissie. Daarin staat vermeld: ‘In general we recall that a prison is not an industrial plant but should be considered as an urban development, for which (EIA Directive, Annex II, 10.b) at least an EIA screening should be carried out.’

30 mei 2012: stRaten-generaal dient formeel klacht in bij de Europese Commissie en communiceert daar ook over in de pers, om het vermeende bouwmisdrijf niet in de luwte te laten plaatsvinden.

1 juni 2012: eerstesteenlegging van de gevangenis.

5 juli 2012: de Europese Commissie laat aan stRaten-generaal weten dat ze een inbreukprocedure opstart tegen de Vlaamse regering. Citaat uit de brief van de Europese Commissie: ‘It does not transpire from the permit granted whether, and if so, how the effects of the construction of the prison were screened before the project was authorized on 9 August 2011. We consider therefore that on this point you have provided sufficient indication of a breach of the EIA Directive.’ In een eerste onderzoeksstap richt de Commissie een brief aan de Vlaamse regering met de vraag om tegen 10 september 2012 nadere uitleg te verstrekken over het ontbreken van de MER-screening.

30 juli 2012: het onderzoeksteam van de MER Oosterweelverbinding maakt in een tussentijds rapport bekend dat de gevangenis van Beveren de aanleg van het door stRaten-generaal voorgestelde Meccanotracé onmogelijk maakt. Het stelt een milieutechnisch suboptimaal alternatief tracé voor.