“Ringland zit in het collectief geheugen van Antwerpen”

kade rechteroever

Fietsroute

De Antwerpse vzw Antwerpen Averechts organiseert al meer dan twintig jaar geleide stadsbezoeken. Met de lancering van Ringland stippelde de vereniging een nieuwe fietsroute uit: Van Brialmontomwalling tot Ringland. Ringland blijkt deels zijn inspiratie te hebben gehaald uit de oude vestinggordel rondom de stad. Oudere Antwerpenaars herinneren zich de groene oase met grachten en wallen, sportvelden en volkstuinen nog goed. Gewezen architect en ervaren stadsgids Walter De Ley fietste samen met ons langs de Ring, waar ooit de Grote Omwalling lag en hielp ons te dromen van een groen Ringland.

 

Met gids Walter De Ley langs de Brialmontomwalling, de inspiratiebron voor Ringland

Als je het gebied van en rondom de Ring, even groot als de binnenstad, opnieuw in zijn historische waarde herstelt, creëer je een gigantische groene zone”, zegt Walter De Ley, gids bij Antwerpen Averechts. “Net dat is de bedoeling van Ringland, een idee geïnspireerd op de oude Brialmontomwalling.”

 


Een zicht van waar vroeger de Leopoldbrug en de Louisabrug stonden, nu het kruispunt Plantin en Moretuslei en de Singel. In de verte zie je de Peperbus. FOTO GVA

 

De fietsroute Van Brialmontomwalling tot Ringland duurt twee tot drie uur en vertrekt aan het Ooststation aan de Plantin en Moretuslei in Borgerhout. “De route, ongeveer vijf kilometer lang, loopt tot aan het station Antwerpen-Zuid”, begint Walter De Ley, voormalig stedenbouwkundig architect, zijn uitleg. “De oorsprong van deze fietstocht dateert van 2013. Peter Vermeulen, de geestelijke vader van Ringland en ook actief bij Antwerpen Averechts, had het idee om naar aanleiding van de Dag van de Architectuur een fietstocht uit te stippelen langs de Ring. Hij wilde de bestaande problemen rond mobiliteit, geluidsoverlast en luchtverontreiniging in een ruimere context bekijken en oplossingen aanbrengen. Ik herinner me die dag nog goed: hij was de enige gids en het regende pijpenstelen.
Pas een jaar later is Ringland geboren.
Deze fietstocht laat heel mooi zien hoe de vroegere Brialmontomwalling, de verdedigingsgordel rondom de stad met zijn wallen en grachten, als inspiratiebron heeft gediend voor Ringland.
De oude militaire verdedigingsgordel staat nog bij veel Antwerpenaars in het collectieve geheugen gegrift. Van einde negentiende eeuw tot de aanleg van de Ring in de jaren zestig heeft de Grote Omwalling immers dienst gedaan als park- en groenzone, waar mensen gingen wandelen, sporten, spelen en ontspannen.”

Verkeersknooppunt

De Belgische overheid heeft in 1859 beslist dat Antwerpen bij een gewapend conflict dienst zou doen als het nationale reduit, of de vluchtschans, voor de koning, de regering en het leger. Zo gebeurde ook in de Eerste Wereldoorlog hoewel toen al duidelijk was dat de monumentale verdedigingsconstructie van poorten, kazernes, wallen en grachten waardeloos was tegen het moderne oorlogsgeschut.

“In 1906 is de Brialmontomwalling met haar zeventien poorten gedemilitariseerd”, zegt Walter De Ley. “De stad die door de haven en de industrie een enorme groei kende, had de gronden rondom nodig om uit te breiden.


 

In 1910 is er voor de stadsuitbreiding een wedstrijd uitgeschreven, de eerste prijs ging naar de Franse architect Henri Prost. Van zijn plan, waarin hij onder meer een groene gordel met parken en wijken had opgenomen, is door de oorlog niets terechtgekomen. Met de aanleg van de Ring in de jaren zestig is het idee van groen helemaal verlaten: alles stond in functie van het verkeersknooppunt dat Antwerpen moest worden.
Daarvoor is enorm veel ruimte opgeofferd. De forten, de poorten, de caponnières en de lunettes met hun grachten zijn begin jaren zestig allemaal met de grond gelijk gemaakt.”

“Deze fietstocht laat heel mooi zien hoe de vroegere Brialmontomwalling als inspiratiebron heeft gediend voor Ringland.”
WALTER DE LEY gids Antwerpen Averechts

 

Spelparadijs tot aan Rivierenhof

Walter De Ley laat aan een eerste stopplaats op het kruispunt van de Plantin en Moretuslei en de Singel op een oude kaart de Leopoldpoort en de Louisepoort zien. “Zoals die kleine arbeidshuisjes achter ons, stonden er aan de Brialmontomwalling wel meer. Met achter de grachten weiden, beemden en bomen: een waar spelparadijs voor kinderen, met sportveldjes en avontuurlijke heuvels. Ringland wil de grote verkeerswisselaar E34-E313 hier onder de grond, met bovenop een grote rotonde voor een directe verbinding met de stad. Ook de Nieuwe Singel bovenop Ringland gaat hier volgens de plannen ondergronds, zodat je van hier tot aan het Rivierenhof opnieuw een gigantisch mooi groengebied creëert.”


Walter De Ley toont op het kruispunt van de Plantin en Moretuslei met de Singel hoe het er vroeger uitzag. FOTO DIRK KERSTENS

 

SOS Zurenborg

Aan de oude gassite op Zurenborg houden we opnieuw halt. “De ruimte achter deze poort is groot en groen, zoals je misschien hebt kunnen zien tijdens de Zomer van Antwerpen die hier al is neergestreken. In 2009 heeft een architectenbureau een plan voorgesteld voor de ontwikkeling van de wijk Nieuw Zurenborg. Het plan is afgeketst, onder meer door protest van actiegroep SOS Zurenborg die liever een park zag en zich vragen stelde bij de pollutie door de Ring. Met een groen Ringland zou op deze plek een heel ander verhaal mogelijk worden …”

 

Barrière ongedaan maken

We stoppen op het plein voor Berchem-station. “Op deze plek stond een grote kazerne, daar de Borsbeekse Poort en daar de Spoorbaanpoort. Deze rij witte huizen werden bewoond door de officiers. Bij de afbraakwerken van het postsorteercentrum zijn ze nog op restanten van de Brialmontomwalling gestoten.”
Op een oude kaart laat Walter De Ley zien waar precies de lunette of schans, de caponnière en de grachten lagen. “Ik herinner me nog goed hoe ik hier als scout kwam ravotten. Ringland wil van hier tot aan de Grotesteenweg de Nieuwe Singel onder de grond steken. Het idee is de barrière die de Ring en de Singel vormen ongedaan te maken, zodat er opnieuw contact is tussen de rand en de stad.”


In de witte huizen op de achtergrond woonden de officiers. FOTO DKE
 


“Even in de hel”, zegt Walter De Ley. Een lange, brede strook ongebruikte stuk grond tussen de Ring en het ringfietspad. FOTO DIRK KERSTENS

 

Unieke Brilschans

We steken de Ring over en houden even halt in wat Walter De Ley ‘de hel’ noemt. Een kaal stuk tussen de Ring en het ringfietspad.
“Zie hoe breed dit stuk is: ooit bedoeld om nog een verbindingsweg aan te leggen”, schreeuwt hij boven het razende verkeer uit. “Zo veel verloren ruimte.”
Een eindje verder komen we in het Brilschanspark. “De Brilschans is met zijn typische V-vormige gracht, destijds rondom het fort gebouwd maar hier zonder kazerne, een uniek restant van de oude Brialmontomwalling. Aan het parkje Masthof, aan de vroegere jeugdherberg, heb je ook nog een schans met een stukje gracht.
Ringland wil het Brilschanspark en natuurgebied de Wolvenberg over de doorgaande en de stedelijke ringweg heen verbinden tot een groot natuurgebied. Sommige grachten hebben nog lange tijd dienst gedaan. Zoals de gracht ter hoogte van de Wezenberg, die in 1920 werd omgevormd tot olympische baan en pas in 1960 met het begin van de werken aan de Ring werd volgestort.”


De V-vormige gracht in het Brilschanspark. Gids Walter De Ley toont op een kaart waar het fort stond en de typische vorm van de lunette. FOTO DIRK KERSTENS

 

Moderne Craeybeckxtunnel

Voorbij de Wolvenberg komen we aan het Villegasparkje. We passeren de twee leeuwenkoppen, gerecupereerd van de kazerne die tussen de Berchemse Poort en de Mechelse Poort stond. We rijden opnieuw over de Ring, dan via een oud stukje dreef tussen oude kastanjebomen richting Nachtegalenpark.
“Bij de aanleg van de E19 naar Brussel in 1978 was men al iets beter geïnformeerd over de impact van verkeer op de omgeving.
Dus ging de E19 in een sleuf en werd de snelweg ter hoogte van het Middelheimziekenhuis overkapt.


Aan de tunnelmond van de Craeybeckxtunnel. “Zonder filters, Ringland plant die uiteraard wel in.” FOTO DIRK KERSTENS


Dit is een stukje Ringland avant la lettre. Ook verderop, zoals aan De Melkerij of aan de terreinen van Beerschot, vind je nog sportveldjes en open groen, zoals het er al tijdens de Brialmontomwalling lag. Het idee van Ringland om doorheen nieuwe, groene stukken bovenop een overkapte Ring zo veel mogelijk ecologische verbindingen te maken, is simpel en heel mooi. Vraag dat maar aan mensen die zich de omwalling nog herinneren.”

 

KARIN VANHEUSDEN
info: Van Brialmontomwalling tot Ringland, www.antwerpenaverechts.be
Gazet van Antwerpen 08-05-2015 pag. 20-21

Tags: