Lange Wapper uit de bocht

Stel u even voor: u bent Antwerpenaar en mag op 18 oktober voor of tegen de Lange Wapper kiezen. Lastig, want van het hele Oosterweeldossier is zo'n potje gemaakt dat niemand het nog weet. Niets is wat het lijkt: wie voor een brug was, is nu tegen en andersom. Het politieke bochtenwerk is niet meer te volgen.

Walk and don't look back. Met die woorden van de Jamaicaanse reggae-muzikant Peter Tosh koos de burgemeester van Antwerpen, Patrick Janssens (sp.a), nog voor de vlucht vooruit, toen in Antwerpen de kritiek op de Oosterweelverbinding begon aan te zwellen. Het was de tijd dat de politiek nog een 'carré' vormde rond 'de werf van de eeuw' om de Antwerpse ring te sluiten. We schrijven mei 2008.
Niet dat er tot dan geen kritiek was geweest op de Oosterweelverbinding, het meest besproken onderdeel van het Masterplan Antwerpen. In de commissie Openbare Werken van het Vlaams Parlement werd in 2005 gestart met driemaandelijkse 'voortgangsrapportages'. Gastsprekers waren telkens de top van de Beheersmaatschappij Antwerpen Mobiel (BAM), de nv die de Vlaamse overheid had opgericht om het Masterplan te coördineren, en het Rekenhof.
Dertien rapportages passeerden al de revue. Dertien keer stelden een handvol parlementsleden kritische vragen aan de BAM en de bevoegde ministers. De Antwerpse protagonist Patrick Janssens (sp.a) was er haast nooit bij. Behalve de Antwerpse gemeenteraadsleden Annick De Ridder (Open VLD), Jan Penris (Vlaams Belang) en Bart Martens (sp.a) waren het vooral niet-Antwerpenaren die zich in het dossier vastbeten: CD&Ver Carl Decaluwé, N-VA'er Jan Peumans en Groen!-parlementslid Rudi Daems.
De knelpunten van het BAM-tracé die de ene na de andere politicus nu plots vaststelt, kwamen in al die parlementaire debatten aan bod: de prijs, de timing, het fijn stof, een mogelijk alternatief - een tunnel onder de dokken in plaats van een Lange Wapper-dubbeldekbrug erover - de aansluiting aan het Sportpaleis, de communicatie, de risicobeheersing, enzovoort. Het waren keer op keer marathonvergaderingen. Het management van de BAM had meer dan eens alle moeite om zich te verdedigen.
Parlementsleden klaagden over een gebrekkige informatievoorziening, de BAM repliceerde dat ze zich in een 'catch 22' bevond: te veel informatie bekendmaken over het gekozen tracé, over de gesloten contracten enzovoort, zou haar juridische aanvallen van de niet-geselecteerde bouwconsortia opleveren. De bevoegde ministers - Dirk Van Mechelen (Open VLD), Kris Peeters (CD&V), Kathleen Van Brempt (sp.a) en Hilde Crevits (CD&V) - ergerden zich ook wel eens aan de werkwijze van de BAM. Maar al die jaren bleven ze resoluut achter de BAM en het gekozen tracé - met de Lange Wapper - staan.
De discussies in het parlement en rond de regeringstafel 'in Brussel' waren voer voor pittige artikels. Maar daar bleef het bij. Ook protesten van actiecomités konden de lont niet aansteken. Neem nu het bewonerscollectief stRaten-Generaal, dat al sinds 2005 strijdt voor een tunnelalternatief. Het Antwerps stadsbestuur vroeg daar trouwens destijds een 'secund opinion' over om alle twijfels de grond in te boren. Een tunnel is te duur,
klonk het toen. Discussie gesloten. Vandaag liggen de ramingen voor een brug of  tunnel niet ver meer uit elkaar. In de Scheldestad beroerde de Lange Wapper - volgens legenden een reus die Antwerpen onveilig maakte de harten van de Antwerpenaren pas echt toen enkele van de spraakmakers van de Antwerpse culturele scène, die in de campagne voor de gemeenteraadsverkiezingen  van 2006 nog op verkiezingsaffiches voor Patrick Janssens hadden gestaan met ludieke acties tegen de Oosterweelverbinding, en met name tegen de Lange Wapper, keerden. De brug die een ‘landmark’ voor Antwerpenaren zou worden, zou de Antwerpenaar alleen maar ‘fijn stof’ bieden.
Het was Wim die met zijn vzw Ademloos het verzet in Antwerpen op gang trok. De in Nederland geboren reclameman was van 1989 tot 1997 nog de baas van Patrick Janssens toen die zelf nog in de reclamewereld actief was. En de meester-tovenaar troefde zijn leerling af. Onder impuls van de vzw Ademloos brokkelde het 'maatschappelijk draagvlak' voor de Oosterweelverbinding in een mum van tijd af. Moeilijk was dat niet: de BAM had nooit een geslaagde communicatie gevoerd om de sinjoren warm te krijgen voor haar plannen. En dat mag op conto van nog een andere reclameman worden geschreven: Noël Slangen, de strategische directeur van de Open VLD. Zijn Groep C moest instaan voor de communicatie. Succesvol was die niet.
Toen duidelijk werd dat de vzw Ademloos een referendum zou afdwingen, koos Janssens andermaal voor de vlucht vooruit, maar dan wel in de tegengestelde richting. Vanop 't Schoon Verdiep sloot hij zich aan bij het verzet van de straat. En hij ging meteen zelf op de barricade staan wapperen met een alternatief: de tunnel. Daar was hij na nog een nieuwe studie van overtuigd geraakt. Neen, dat er in 2012 gemeenteraadsverkiezingen zijn, heeft er niets mee te maken, klinkt het.
IEDEREEN VERLIEZER
Ook Kathleen Van Brempt, in de vorige legislatuur de bevoegde sp.a-minister van Mobiliteit, heeft plots het licht gezien en voert nu campagne tegen de Lange Wapper. De BAM is volgens haar 'elke controle ontgroeid'. Wil dat dan ook zeggen dat de raad van bestuur - waar vertegenwoordigers van Open VLD, CD&V, sp.a en N-VA in zitten én de twee regeringscommissarissen - geen greep meer hebben op het management van de BAM?
Anno 2009 zijn we zover gekomen dat de Oosterweelverbinding een hopeloze zaak is geworden, waarbij iedereen verliezer aan het worden is. De BAM is een splinterBOM: in zowat alle politieke partijen wordt gevit over de Antwerpse Oosterweelverbinding. Het politieke bochtenwerk is haast niet meer te volgen. Er wordt voortdurend van kamp veranderd, er duiken steeds weer wisselende coalities op. Helemaal surrealistisch was de outing van de Antwerpse Open VLD -schepen Ludo Van Campenhout tegen de brug, terwijl de gewezen Open VLD-minister Dirk Van Mechelen van de bouw van de brug bijna de inzet van de Vlaamse verkiezingen had gemaakt voor zijn partij.
De liberalen hebben altijd beweerd dat de brug er moet komen, omdat anders heel het Masterplan Antwerpen in duigen dreigt te vallen. Zonder de tolgelden van de Lange Wapper valt de financiering weg voor alle andere geplande mobiliteitswerken in Antwerpen. Maar wat zegt de partij na Van Campenhouts 'outing'? Niet dat de Oosterweelverbinding er moet komen, wel dat het hier gaat 'om een Antwerps dossier'. Plots mag iedereen vrijuit zijn mening verkondigen bij de Open VLD, 'want we zijn de partij van de burgerdemocratie'.
Het referendum in Antwerpen op zondag 18 oktober is ook waar de Vlaamse regering zich achter verschuilt om te vermijden dat de Oosterweelverbinding het Martelaarsplein tot een politiek slagveld omtovert.
‘De discussie mogen we niet importeren in de Vlaamse regering', liet minister-president Kris Peeters (CD&V) op de ministerraad van 25 september nog eens aan zijn collega's weten. Gisteren benadrukte hij dat bet dossier dit keer niet op de agenda had gestaan. We wachten het referendum af.’
Peeters heeft al vaak benadrukt dat de Vlaamse regering 'rekening zal houden' met de volksraadpleging. De vraag is wat dat inhoudt. Hoe duidelijk moet het 'ja' of het 'neen' zijn? De Antwerpse CD&V-schepen Marc Van Peel wees er al fijntjes op dat de volksraadpleging niet bindend is. En hij legde zelfs uit dat een stem tegen de Lange Wapper niet betekent dat de brug er niet komt.
A HELL OF A JOB
De regering-Peeters II is nog maar pas begonnen, of ze wacht 'a hell of a job' na 18 oktober. In de Vlaamse regering is er geen consensus meer: de socialisten zijn tegen de brug, de Vlaams-nationalisten van de N-VA zijn voor, maar eigenlijk niet gelukkig met het BAM-tracé en ook bij de christendemocraten is het enthousiasme niet altijd groot. Er is zelfs sprake van enige schizofrenie: alle regeringspartijen hebben zich achter de beslissing uit de vorige legislatuur geschaard om de BAM een bouwaanvraag te laten indienen voor de Oosterweelverbinding, inclusief het Lange Wapper-tracé. Maar nu is er dus al één partij die resoluut campagne voert tegen dat tracé. Of moeten we zeggen 'de Antwerpse afdeling' van de sp.a?
Exemplarisch was ook de woede van Patrick Janssens tegen de mediacampagne van de BAM pro de Oosterweelverbinding, toch het project waarvoor de Vlaamse regering haar opdracht heeft gegeven. De burgemeester verweet de BAM een 'bezettingsmacht te zijn. Daarop schoot BAM-voorzitter Karel Vinck uit zijn krammen: hij noemde Janssens een leugenaar, of toch een man van halve waarheden. Zelfs in een verkiezingscampagne gaat het er zo scherp niet aan toe.
De nervositeit legt bloot hoe iedereen stilaan de pedalen verliest. Door het politieke spel rond de Oosterweelverbinding, de communicatieblunders en de vaak hautaine houding van de BAM ('onmogelijk dat er een alternatief is') is het inmiddels ook niet meer mogelijk de zaken met enige nuchterheid te bekijken. 'De objectiviteit is weg, het is één grote miserie', is te horen. Is er een probleem van fijn stof of lawaaioverlast? Hoeveel gaat het kosten? En als er geen brug komt, komt er dan een tunnel of helemaal niets? En wat met de rest van het Masterplan? En, het allerbelangrijkste: wanneer slinken de files in en om Antwerpen? Allemaal vragen, geen duidelijke antwoorden. De Antwerpenaar mag dan wel het laatste woord hebben, hij weet het eigenlijk ook niet meer.
Wim Van de Velden en KatrienVerstraete
De Tijd 03-10-09