stRaten-generaal vraagt intrekken van bouwaanvraag voor Lange Wapper

Persbericht woensdag 1 juli 2009

stRaten-generaal

Oosterweel: in afwachting van de bekendmaking van de vervolgstudie door Arup/Sum…

Kritiek architecten Lange Wapper voldoende reden

1. om bouwaanvraag onverwijld in te trekken en

2.  om eindelijk fundamenteel andere bedrijfs- en communicatiecultuur in te voeren bij het overheidsbedrijf BAM

Vorige week donderdagavond (25 juni 2009) werden de architecten van de Lange Wapper voor het eerst door een journalist geïnterviewd over de Oosterweelverbinding. Diezelfde dag eindigde het openbaar onderzoek rond de bouwaanvraag voor het geplande project. Toevallige timing of niet: het is onduidelijk. Maar op het moment dat het interview in de krant De Standaard verscheen (zaterdag 27 juni), was het openbaar onderzoek onherroepelijk voorbij, en daarmee ook de enige kans voor de burger om bezwaar aan te tekenen tegen het bouwproject.

Deze vaststelling is belangrijk, want in het interview schoten de architecten met scherp op hun eigen bouwproject. Ook zeiden ze dat ze de kritiek al vier jaar lang binnenskamers formuleerden, maar dat BAM nooit oren had naar hun opmerkingen. Beide relevante punten van kritiek kon geen enkele burger echter nog meenemen in het eigen gemotiveerde bezwaarschrift.

Uit de verklaringen van de architecten mogen we concluderen dat aan de burger bewust relevante informatie werd onthouden bij het vormen van een oordeel over de Oosterweelverbinding, met name fundamentele kritiek geformuleerd door de architecten zelf, zowel op het bouwproject als op de manier waarop BAM intern met kritiek omgaat. stRaten-generaal vindt deze gang van zaken onaanvaardbaar en vraagt het onmiddellijke intrekken van de bouwaanvraag door de Vlaamse overheid, bouwheer van de Oosterweelverbinding. Het recht van de burger op correcte en volledige informatie – grond van een openbaar onderzoek rond een bouwaanvraag – blijkt immers manifest geschonden.

Dat recht was overigens al geschonden toen beslist werd om het openbaar onderzoek rond de bouwaanvraag reeds op te starten terwijl in opdracht van de overheid nog een onafhankelijk onderzoek aan de gang was over een alternatief voor het bouwproject. Normaal gezien had het studiebureau Arup/Sum vandaag de resultaten van dat onderzoek aan het Antwerpse stadsbestuur bezorgd – precies een week nadat het openbaar onderzoek over de bouwaanvraag werd beëindigd. Het studiebureau kreeg een weekje uitstel. Ook de relevante informatie uit dat alternatievenonderzoek werd aan de burger onthouden bij het vormen van zijn opinie over de bouwaanvraag.

De ongeloofwaardigheid van dit openbaar onderzoek is compleet: een bouwdossier werd aan de burger voorgelegd,  waarvan de overheid vooraf verklaarde dat ze niet zeker was of dit wel een goed bouwproject is (vandaar: een bijkomende alternatievenstudie)  en waarvan de architecten nadien verklaarden dat het geen goed project is. Wat moet de burger nog denken over dit soort pijnlijke bestuursvaudeville?

Bovendien blijkt uit het kranteninterview dat BAM niet opereert in functie van het bouwen van de best mogelijke Oosterweelverbinding, wel in functie van het vasthouden aan het eigen grote gelijk, ten koste niet alleen van de Antwerpse stadsontwikkeling maar zelfs van de reputatie van de architecten, die door BAM tot stilzwijgen gedwongen worden om een kritisch debat te vermijden.

Een overheidsbedrijf dat jarenlang elke vorm van kritiek – extern én intern – met alle middelen de kop wil indrukken, bewijst de eigen opdrachtgever (de regering) finaal  geen goede dienst. Nog minder dient ze de bevolking, want dergelijke verkrampte bedrijfs- en communicatiecultuur is de slechtst mogelijke houding om een kwaliteitsvol bouwproject af te leveren. Ook dat blijkt uit het interview.

Behalve het intrekken van de bouwaanvraag is daarom ook het invoeren van een fundamenteel andere modus operandi binnen BAM aan de orde. Dit laatste blijft overigens gelden bij eventuele keuze voor een alternatief.

1. Een bezwaarschrift op zich

De architecten vertelden in het kranteninterview dat het huidige ontwerp van de Oosterweelverbinding niet deugt omdat een essentieel aspect als de aansluiting van de Lange Wapper met de bestaande ring ‘geen oplossing is’ voor de ruimtelijke ontwikkeling in Merksem en Deurne. Ze bepleitten daarom het hertekenen ervan. De facto zeggen ze daarmee dat deze bouwaanvraag geen goede bouwaanvraag is.

Citaat:

Chris Poulissen: 'Wij zeggen al vier jaar dat die aansluiting geen goede oplossing is. Wij vragen ook al vier jaar om een ruimere dialoog aan te gaan over dat knooppunt vanuit hetzelfde principe; hoe maak je van een uitdaging een kans voor de herontwikkeling van Deurne Noord?'

U noemt dat knooppunt zelf een slecht ontwerp?

Poulissen: 'Niemand kan dit een goede oplossing noemen.'

Moet die aansluiting dan niet hertekend worden?

Paul Robbrecht: 'Ja.'

Door die kritiek vier jaar lang binnenskamers te houden, onthielden ze – als gezagsvolle spelers in dit dossier – veel bewoners van Antwerpen essentiële informatie om zich een grondig oordeel te vormen over het project. Het lijdt geen twijfel dat menig ingediend bezwaarschrift er fundamenteel anders had uitgezien, was het interview eerder verschenen. En misschien hadden nog meer mensen dan het reeds indrukwekkende aantal van 17.000 bezwaar aangetekend, nu ook de architecten zelf bezwaren uiten bij het bouwproject. Wellicht zijn dat belangrijke redenen waarom het interview pas na afsluiten van het openbaar onderzoek verscheen.

Als architecten zeggen dat de eigen bouwaanvraag niet rijp was om ingediend te worden, dan kan dat tellen als kritiek. Het is als het ware het ultieme bezwaarschrift tegen de Oosterweelverbinding!

2. Architecten mogen pas kritiek geven op bouwaanvraag NA het openbaar onderzoek erover

Het is vreemd dat de architecten pas NA het openbaar onderzoek over de bouwaanvraag naar buiten komen met deze kritiek. Naar eigen zeggen uitten ze de kritiek al vier jaar binnenskamers, maar BAM negeerde de opmerkingen en ging jarenlang bewust door met het ontwikkelen van een project dat ‘geen goede oplossing’ (dixit architecten) biedt.

Uit het interview blijkt dat zij deze kritiek niet eerder mochten communiceren wegens de juridische strijd rond de aanbesteding. Nog in oktober 2008 gaf Karel Vinck in Panorama te kennen dat het omwille de van de onderhandelingen beter was dat de architecten niet in beeld kwamen. Er gold al die tijd een zwijgplicht voor hen. Dit wordt ook bevestigd door de belangrijkste architect van de Lange Wapper, Laurent Ney, die overigens niet geïnterviewd werd door de krant. Bij de opmaak van een bezwaarschrift tegen de Lange Wapper contacteerden twee architecten verenigd in het collectief BAVO deze architect. In hun bezwaarschrift lezen we daarover dit: ‘Verder bleek uit telefonische navraag bij de hoofdontwerper Laurent Ney dat het hem niet toegestaan is om verklaringen af te leggen over het ontwerp van de pyloonkoppen en de Oosterweelverbinding in het algemeen.’

Zelfs in volle openbaar onderzoek heerste bij de architecten van de Oosterweelverbinding de dwang tot zwijgen.

Meer nog. De architecten mochten de voorbije jaren ook niet publiekelijk kritiek uiten op het hertekenen van hun eigen project door de aannemer (Noriant).

In het kranteninterview wordt daar in bedekte termen naar gerefereerd:

‘Zolang we in de wedstrijd zaten, hadden bouwpromotoren en architecten gelijklopende belangen: we wilden de wedstrijd samen winnen. Maar zodra Noriant in de monopoliepositie zat en als enige groep de onderhandelingen kon aangaan en op de prijs moest gaan besparen, werden onze belangen soms tegenstrijdig.' (…) ‘Er zijn discussies geweest. Er zijn ook geen garanties voor onze inbreng de volgende jaren. Structureel is de rol van architecten in dit soort van PPS-bouwprojecten, waarbij de particuliere sector bouwt in de plaats van de overheid, niet geregeld. Dat is een zwakke schakel.’

Concreet gingen de discussies onder andere over het hertekenen van de viaductpylonen, de twee dragers van de tuibrug waarmee het architectenteam in december 2006 hoge ogen scoorde bij pers, politiek en publiek. Die pylonen waren door de architecten ontworpen met een open kop, wat ze een zekere lichtheid en elegantie gaf. In de bouwaanvraag bleken de viaductpylonen een gesloten kop te hebben. Het architectenduo BAVO baseerde zijn bezwaarschrift op deze vaststelling:

- Het voorliggende aanvraagdossier gaat uit van de bouw van pylonen met een gesloten kop, terwijl de eerste offerte van THV Noriant uitging van pylonen met een open kop en deze laatste een belangrijke rol speelde in de beoordeling van de Kwaliteitskamer van de architecturale en ruimtelijke kwaliteit van de brug.

- In een persbericht van BAM, dd. 12/12/2007, stellen wij vast dat THV Noriant de pylonen met een open kop geweerd heeft uit haar BaFO en de bouwheer geen keuzemogelijkheid gelaten heeft.

De dwang tot zwijgen vormt de rode draad in dit grootste bouwdossier ooit in Vlaanderen. BAM wilde jarenlang geen informatie vrijgeven over het bouwproject omwille van juridische redenen. Noriant mocht niets zeggen om dezelfde redenen (en verplichtte parlementsleden tot het niet stellen van vragen bij een werkbezoek aan de maquette). De architecten mochten niets zeggen, om tijdens de besluitvorming juridische problemen met concurrerende projectontwikkelaars te vermijden (alhoewel die projectontwikkelaars intussen ruim twee en een half jaar geleden al geëlimineerd werden). En zo belandden we in de situatie dat een openbaar onderzoek opgestart werd over bouwplannen die niemand behalve het BAM-management ooit te zien kreeg.

3. Gelijkaardige kritiek op het project wordt al jarenlang bewust door BAM genegeerd

stRaten-generaal heeft niet tot vandaag gewacht om kritiek te uiten op de barrièrevorming van het nieuwe viaduct aan Merksem en Deurne ten gevolge van het bouwen van een Oosterweelverbinding met Lange Wapper.

In ons bezwaarschrift van 19 december 2005, ingediend tijdens het openbaar onderzoek over het gewestelijk ruimtelijk uitvoeringsplan (GRUP) Oosterweelverbinding, schreven we al dit:

‘ Waarom barrières opheffen om er een veel grotere te installeren tussen de kernstad en dit gebied? En hoe valt het vergroten van de visuele verbinding met het havengebied of het ontwerpen van meer stedelijkheid (lees: multifunctionaliteit, ofwel verweving van functies op de gelijkvloerse verdieping) te rijmen met de inplanting van een viaduct op uitgerekend deze plek?’

Bladzijdenlang legden we omstandig en gedetailleerd uit waarom deze Oosterweelverbinding met Lange Wapper een barrière zou creëren tussen stadswijken. Dit betoog vormde zelfs de grond van ons bezwaarschrift: met deze Lange Wapper mag je veel mooie voornemens uit het Antwerpse structuurplan vergeten. We voerden aan dat een bovengrondse Oosterweelverbinding op die plek ‘de doodsteek betekende voor welke stedenbouwkundige ambities dan ook’.

De kritiek viel in politieke dovemansoren, ook toen we met handen en voeten (en een duidelijk uitgewerkte powerpoint) op kabinetten, in het parlement en in de gemeenteraad gingen uitleggen dat de geplande aansluiting van de Lange Wapper met de bestaande ring tot een verdubbeling van de autostrade (18 rijvakken!) aan het Sportpaleis en in Merksem zou leiden, wat catastrofale gevolgen zou hebben voor de lokale stedelijke ontwikkeling en leefkwaliteit.

Op 4 maart kwam het studiebureau Arup/Sum naar buiten met het eerste onafhankelijke onderzoek over deze Oosterweelverbinding. Een van de hoofdconclusies luidde: ‘Het BAM-alternatief is zeer storend te noemen’ (blz. 148). Volgende uitleg werd daarbij gegeven:

‘Het zijn vooral de verbreding van het R1-viaduct (van 59 m naar 123 m + 60 m spoorlijn) tussen het knooppunt met de A12 en de aansluiting met de E313 en het werken met verschillende niveaus om de aansluiting op het Oosterweelviaduct te kunnen maken, die zeer sterk de barrièrewerking tussen het stadscentrum, Luchtbal en de deelgemeenten Deurne en Merksem vergroten. Het wordt een echte muur.’

Precies wat al jarenlang gezegd werd door de architecten (intern) en stRaten-generaal (extern). Logische conclusie van Arup/Sum:

Het stRaten-generaal-voorstel geeft de meeste kansen aan de geprefereerde ruimtelijke ontwikkeling van de stad Antwerpen op Rechteroever en houdt het meest rekening met de bestaande potenties en kwaliteiten (blz.371).

In het bezwaarschrift ingediend tijdens het openbaar onderzoek rond de bouwaanvraag (26 mei – 25 juni 2009) nam stRaten-generaal opnieuw dezelfde, nog steeds geldende argumentatie van 2005 mee. We citeerden daartoe uit het intussen goedgekeurde Antwerpse ruimtelijk structuurplan (2006), waarin het wegwerken van barrièrevorming door snelweginfrastructuur nadrukkelijk en herhaaldelijk bepleit wordt. Bij wijze van voorbeeld een paar citaten (onze onderlijning) uit het richtinggevende deel van dit structuurplan:

- Nieuwe ruimtelijke verbanden moeten gelegd worden tussen bestaande of beschermde, uitgeruste groengebieden, recreatieve voorzieningen en de woongebieden. Barrières (veelal mobiliteitsinfrastructuren) moeten hierbij weggewerkt worden (blz.49);

- Bij de ontwikkeling en inrichting van de nieuwe Ring en Singel (stedelijke Ringweg): prioritair aandacht besteden aan de ontbrekende schakels. Vermits de ruimtes tussen deze mobiliteitsinfrastructuren een centrale en verbindende rol spelen in de stedelijke parkstructuur,wordt gevraagd om de barrières te minimaliseren (blz.55);

- Naast alle inspanningen om nieuwe grootstedelijke functies toe te voegen is het verdichten van de residentiële functie eveneens een belangrijk streefdoel. Hierbij moeten we rekening houden met de verschillende woningtypes en de uitbouw van een open relatie tussen de residentiële zone enerzijds, en de omliggende gebieden en de stad anderzijds. Een hechte fysieke verbinding met de noordoostelijke delen van Ekeren en Merksem dient gerealiseerd te worden door het tegengaan van de infrastructurele barrière die veroorzaakt wordt door de Noorderlaan, de spoorlijnen en autosnelwegen (blz.212).

Het tegengaan van de barrière vermeld in het laatste citaat wordt concreet gedwarsboomd door het bouwen van de Lange Wapper. Net dit vormt een van de grote punten van kritiek op het voorliggende plan van de Oosterweelverbinding: de substantiële verbreding van het bestaande viaduct ter hoogte van Merksem en Deurne als gevolg van de koppeling tussen de Lange Wapper en de Antwerpse ring.

We beschreven waarom de constructie van twee ringwegen (doorgaand en stedelijk) naast mekaar in combinatie met het aantakken van beide ringwegen aan het nieuwe viaduct (Lange Wapper) enorme ruimtelijke gevolgen zou hebben in die zone. Over een afstand van enkele kilometers zal de autostrade er nl. twee tot drie keer zo breed worden als nu (zie ook plannen SDR 001/070 t.e.m. SDR 006/070 in de bouwaanvraag). Een kluwen van bestaande brugdelen, nieuwe viaducten, splitsingsconstructies en verbredingen moet worden geprangd tussen reeds dichtbebouwde en dichtbevolkte stadsdelen. Dergelijke dikke bundel rijstroken tussen diverse districten en woonkernen was niet meteen wat in het Antwerpse ruimtelijke structuurplan werd bepleit.

We legden ook uit waarom een en ander binnen dit concept van de Oosterweelverbinding onremedieerbaar was:

‘In de bouwaanvraag wordt regelmatig gesteld dat de bestaande ring R1 van Antwerpen wordt gesloten of rond gemaakt door middel van deze Oosterweelverbinding. Die voorstelling van zaken klopt echter niet. De Oosterweelverbinding zoals die in deze bouwaanvraag wordt voorgelegd is een autostrade die van west naar oost centraal door de agglomeratie loopt en halfweg het oostelijke deel van de Antwerpse ring – tussen Ekeren en Borgerhout – aansluit op de bestaande ring. Precies omdat het niet om het rond maken van een ring gaat maar om een T-vormige verknoping tussen drie rijrichtingen, gebeurt het aantakken van de Oosterweelverbinding met de R1 (bestaande Antwerpse ring) met noodzakelijke splitsing in een noordwaartse en een zuidwaartse tak. Die splitsing creëert niet alleen een grote ruimtelijke impact in het centrum van de stad, maar heeft ook gevolgen voor de breedte van de Oosterweelverbinding op de hele rechteroever.’

We legden ten slotte ook uit waarom de tracékeuze voor de Oosterweelverbinding niet alleen tot het ontstaan van een complexe T-verkeerswisselaar midden in de stad leidde, maar ook tot zowel het massiever maken van het hele viaduct op de rechteroever (4 rijstroken in beide richtingen) als het verhogen van de kostprijs.

4. Het systematische buiten beeld houden van deze zone van de Oosterweelverbinding

Waarom krijgt de voorspelbare negatieve impact van de Oosterweelverbinding ter hoogte van Merksem en Deurne (de niet-goede oplossing waarover de architecten het nu hebben) pas sinds enkele maanden enige aandacht in de pers en bij politici? Het antwoord is simpel: jarenlang heeft BAM bewust een campagne van desinformatie gevoerd over de kwestie. Vakkundig en stelselmatig werd deze kilometerslange zone van de Oosterweelverbinding buiten beeld gehouden in de visuele propaganda (het spijt ons: er is geen ander woord hiervoor) over het bouwproject.

Ook de architecturale Kwaliteitskamer heeft zich nooit uitgesproken over die koppeling tussen de Lange Wapper en de bestaande ring. Het blikveld reikte ook daar niet verder dan tot de Lange Wapper zelf. Aspecten van mobiliteit, milieueffecten en stedenbouwkundige inbedding waren er niet aan de orde.

Deze blinde vlek is structureel en bewust geïnstalleerd door BAM. In het bezwaarschrift dat we vorige week indienden tegen de bouwaanvraag beschrijven we hoe BAM de reële impact van het kolossale bouwproject op de leefkwaliteit in de stad stelselmatig probeert te minimaliseren door o.a. het aansluitingscomplex tussen Lange Wapper en de bestaande R1 buiten beeld te houden:

‘ In functie van de beoogde gezichtsvernauwing wordt steeds weer het dubbeldeksviaduct als visuele eye-catcher naar voor geschoven. Meer specifiek het gedeelte van het viaduct dat als tuibrug is uitgewerkt, de zogenaamde Lange Wapper met een middenoverspanning van 603 meter over het Straatsburgdok. Dat gedeelte vormt echter slechts een fractie van de volledige Oosterweelverbinding, die tien kilometer lang is – een niet onbelangrijke vaststelling vanuit het oogpunt van stadsontwikkeling. Het is immers niet zozeer het korte tuibrugdeel over het dokwater dat negatief weegt op de ambities van het ruimtelijk structuurplan, wel de kilometerslange klassieke viaducten die als toevoerswegen naar de Lange Wapper leiden.’

Die toevoerswegen zijn ettelijke malen langer dan het bewuste middendeel (genoemd Lange Wapper), liggen beduidend lager (tot op het maaiveld), lopen grotendeels over land en vormen als klassieke viaducten de ware barrières in het stedelijk weefsel. Op de rechteroever vertaalt zich dit in het verdwijnen van het Noordkasteel, het installeren van een lawaaierige muur tussen het Eilandje en de haven, en substantiële verbredingen van de reeds bestaande viaducten aan Luchtbal, Merksem, Antwerpen-Noord en Deurne.

Bij communicatie door BAM over de Oosterweelverbinding worden deze delen van het traject zelden of nooit in beeld gebracht. Bij veel Antwerpenaren, incluis politici, leidde dit tot een vertekend beeld van de reële impact van het bouwwerk op het stedelijk weefsel. Iedereen ging zich blindstaren op de Lange Wapper als landmark, maar dat deel van de Oosterweelverbinding is bijna anekdotisch te noemen in het licht van de gehele Oosterweelverbinding.

In de BAM-informatiebrochure bij de bouwaanvraag (juni 2009) wordt zelfs zonder schroom beweerd dat de stadsdelen Merksem en Deurne dankzij de Oosterweelverbinding nieuwe kansen krijgen om de lokale ontwikkeling te stimuleren, dat er ruimte vrijkomt voor een parkgebied en zelfs dat er een betere verbinding ontstaat tussen de wijk Luchtbal en Merksem.

De communicatieve schaamteloosheid binnen BAM kent geen grenzen in dit dossier.

Het wordt tijd dat de Vlaamse regering officieel een einde maakt hieraan. BAM is een overheidsbedrijf dat mee het bestuurlijke imago van de overheid bepaalt.

Het wordt ook tijd dat komaf gemaakt wordt met een voor de Antwerpse stadsontwikkeling desastreus bouwproject. Dat hiervoor een draagvlak bestaat, bewijzen de ruim 17.000 bezwaarschriften die werden ingediend tegen een Oosterweelverbinding met Lange Wapper. Wellicht biedt het tweede alternatievenonderzoek door Arup/Sum voldoende materiaal om werk te maken van een koerswijziging.

Vlaamse regering-in-wording: mis deze kans niet.

Manu Claeys

Peter Verhaeghe

voor stRaten-generaal