Waarom wij ons zorgen maken

26 maart 2010

We staan op luttele dagen – misschien zelfs luttele uren – van een belangrijke politieke beslissing in het Oosterweeldossier.

Wat weten we?

Het gaat om een politiek gevoelig dossier mét hoog conflictgehalte, en er is een deadline: 31 maart.

Dergelijke context leidt meestal tot een politiek compromis en soms tot een val van de regering.

Is een compromis mogelijk? Makkelijk is zo’n compromis allerminst. Anders hadden we daar al iets over opgevangen. Insiders zeggen: ‘Het kan echt nog alle kanten uit.’ Lees: diverse politieke partijen staan nog steeds lijnrecht tegenover elkaar.

Is dat laatste normaal, na anderhalf jaar onafhankelijk studiewerk? Bij gerezen twijfel besliste de Vlaamse regering in de zomer van 2008 om een second opinion te bestellen over het geplande bouwproject. Sindsdien zijn niet minder dan zeven onderzoeken geproduceerd waaruit telkens blijkt dat het bouwen van de geplande Oosterweelverbinding geen antwoord biedt op de mobiliteitsproblematiek. Voor de insiders: plan-MER Antwerpse haven, Vectris/Interwaas, Arup/SUM 1, Tactische Studie E313, Arup/SUM 2, IGEAN, Proost/Van der Loo.

Op anderhalf jaar tijd is de geplande Oosterweelverbinding zeven maal tegen het licht gehouden door studiebureaus, professoren en andere experten. De politieke interpretatie van die studies was steeds weer voorspelbaar. De ene politieke fractie ziet telkens haar twijfel bevestigd, de andere is steevast niet onder de indruk.

Volgende vraag: waarom is dit in essentie technisch-wetenschappelijke dossier zo sterk gepolitiseerd geraakt?

Kan het zijn dat dit dossier al van in den beginne gepolitiseerd was? Waarna geen enkele ‘dissidente’ studie nog als relevant beschouwd kon worden?

Volgende vraag: wat zijn in dergelijke context nog de marges van een politiek-administratieve werkgroep die vandaag de politieke beslissing moet voorbereiden?

In deze fase van het dossier is die vraag wellicht de meest cruciale. De voorbije weken analyseerde een werkgroep de verschillende oplossingsmodellen op hun merites, ter voorbereiding van een politieke beslissing. De aansturing en modus operandi van deze werkgroep zijn echter in een dichte mist gehuld, wat niet alleen ons maar ook verschillende politici zorgen baart.

Onduidelijk is wie de werkgroep voorzit (kabinetschef of niet?), wie mag deelnemen aan de vergaderingen, wie betrokken of geraadpleegd wordt. Gaat het om een klassieke interkabinetten-werkgroep die politieke gevoeligheden als maatstaf hanteert? Gaat het om een relatief onafhankelijke technische werkgroep die veeleer een groenboek dan een witboek schrijft? Of gaat het om een hybride tussenvorm?

Onduidelijk is ook wat het werkkader is. Welke uitgangspunten en randvoorwaarden worden gehanteerd? Welke parameters, modellen, criteria? Welke doelstellingen? Mogen geraadpleegde experten uit de Vlaamse administratie politiek vastgelegde a priori’s in vraag stellen, mogen ze out of the box denken, of moeten ze vasthouden aan een opdracht waarvan de contouren tien jaar geleden vastgelegd werden?

Het zijn essentiële vragen, want de antwoorden erop bepalen ook de inhoud van het advies dat uiteindelijk aan de regering zal worden voorgelegd.

Dat advies – al dan niet op papier – is er overigens al, want in een radio-interview zegt de minister-president dat alle scenario’s intussen grondig bekeken werden en dat de politieke wereld nu klaar is om een beslissing te nemen. Navraag bij Antwerpse politici leert echter dat niemand weet heeft van dergelijk advies. Is het er dan wel, of toch niet? Ook parlementsleden blijven in het duister tasten.

Er is niet alleen een mythologisch advies, maar ook een mythologisch plan Lange Wapper light. Behalve een beperkte groep politici en enkele journalisten kreeg niemand het tot dusver te zien. Toch wordt door een niet onaanzienlijk aantal politici bij herhaling naar dit speculatieve plan verwezen als oplossing. Sleutelvraag hierbij: kun je in alle ernst een politieke beslissing nemen op basis van een plan dat al een half jaar bestaat maar het daglicht niet mag zien en waarover het maatschappelijk debat nog moet beginnen? De vraag stellen is toch min of meer ze beantwoorden.

Minder mythologisch is het voorstel van Forum 2020, een denktank uit het Antwerpse middenveld waarin bedrijfsleiders, academici en actievoerders zich verenigden. Over dit tracé wordt open en bloot gediscussieerd op infoavonden, in de pers, binnen politieke partijen. Het Forum wordt uitgenodigd door het parlement, lokale besturen, de bedrijfswereld, het sociale middenveld om verduidelijking te geven. Voorlopig kwam overigens nog geen vraag in die zin vanuit de politiek-administratieve werkgroep die de politieke beslissing voorbereidt.

Alle ins and outs van het Forumvoorstel staan intussen op verschillende websites tot in het kleinste detail uitgelegd, met cijfers, tekeningen en onderliggende beleidscontext. Het contrast met de mythologische aanpak kan niet groter zijn.

Wat ons bij de conclusies brengt van twee commissies die zich recentelijk bogen over de besluitvorming bij grote infrastructuurprojecten. Zowel de commissie-Berx als de commissie-Sauwens adviseerden dat vergelijkingen tussen diverse oplossingsmodellen best in het openbaar gebeuren, niet in zogenaamde achterkamers. Op die manier wordt het publieke debat gevoed en kan eerst naar een maatschappelijk draagvlak gezocht worden voor een politieke beslissing wordt genomen.

Wat we nu meemaken, vlak voor de knoop der knopen dient doorgehakt, is exact het tegendeel. En daarom maken wij ons zorgen.

Geopperd wordt dat bij dergelijke politiek gevoelige dossiers het discrete overleg net aangewezen is en het publieke debat uit den boze. Binnen die logica stevenen we nu af op een ultieme politieke marathonzitting, die tevens een politieke krachtmeting zal blijken te zijn.

De vergelijking wordt dan gemaakt met het dossier over Brussel-Halle-Vilvoorde. Ook politiek gevoelig, en daarom moet een compromis achter gesloten deuren uitgediscussieerd worden. Pas als dat compromis er is, mag geweten zijn hoe men tot dat compromis kwam.

De vergelijking is een manke vergelijking. Het Oosterweeldossier is geen BHV, waarbij eventuele beslissingen politiek en juridisch te allen tijde gekeerd kunnen worden. De Oosterweelverbinding is een bouwproject dat niet weggeredeneerd kan worden, eens het er ligt.

Manu Claeys en Peter Verhaeghe, stRaten-generaal