‘We gaan allemaal een beetje dood aan luchtvervuiling’

kade rechteroever

Onderzoekers trekken aan de alarmbel 

 

De ongemakkelijke waarheid over de lucht die we inademen 

 

Luchtvervuiling kost ons gemiddeld negen maanden van ons leven. De inzichten over de ravage die ze aanricht voor onze gezondheid groeien met de dag. De Standaard ging op zoek naar de ongemakkelijke waarheid over de lucht die we inademen. ‘We hebben het probleem veel te lang onderschat.’

 

9.000. 15.000. 80.000. Slik.

Ik breng mijn kinderen met de fiets naar school, door de drukke Gentse ochtendspits. In mijn schoudertas een ultrafijnstofmeter die gevaarlijk de hoogte in schiet. Ultrafijn stof is een goede graadmeter voor vervuiling door verkeer. De waarden pieken op drukke plaatsen of wanneer een oude dieselbus voorbijrijdt. Dat zal die dag net iets te veel gebeuren om geruststellend te zijn.

Een dag op stap met de meter geeft bij momenten een hallucinant beeld. Piekwaarden tot 130.000 ter hoogte van de Wetstraat en op de Brusselse kleine ring. 175.000 in de tunnels. 150.000 op de weg terug langs de E40. 260.000 aan de drukke Gentse Dampoort. Ter vergelijking: in de heuvels van de Vlaamse Ardennen geeft de meter een stabiele 4.000 deeltjes aan.

 

Noodsituatie

 

Er sterven in België 13 keer meer mensen aan de gevolgen van luchtvervuiling dan door verkeersongevallen

 

Elk uur sterft in ons land minstens iemand aan de gevolgen van luchtverontreiniging. Dat zijn meer dan 10.000 vroegtijdige overlijdens per jaar. Door de vuile lucht die we inademen, leven we met zijn allen gemiddeld negen maanden minder lang. In Europa is dat acht maanden, in Finland drie. Het kan zijn dat u twee dagen verliest, en uw collega misschien tien jaar. De economische kost daarvan wordt geschat op 3,6 tot 18,6 miljard euro.

‘Een noodsituatie’, zegt Maria Neira, de directeur van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), die luchtvervuiling ‘een bron van ravage voor het menselijke lichaam’ noemt. 92 procent van de wereldbevolking ademt vuile lucht in, lezen we in het jongste WHO-rapport. Van de 6,5 miljoen vroegtijdige overlijdens valt het gros in Afrika, Azië en het Midden-Oosten, en bijna een half miljoen in Europa.

Schone lucht is een recht, zoals drinkbaar water of veilig voedsel. ‘Helaas’, stelt de Nederlandse epidemioloog Bert Brunekreef, ‘leven miljoenen Europeanen in regio’s waar het niet veilig ademen is.’ Vlaanderen ontsnapt niet aan dat lot. Hans Bruyninckx, de Vlaming die aan het hoofd staat van het Europese Milieu Agentschap (EEA), is scherp: ‘Naast de Italiaanse Po-vlakte en enkele streken in Oost-Europa leven wij in de meest vervuilde regio van Europa.’

 

Ravage

 

 

De inzichten in de ravage voor ons lichaam groeien met de dag. Zo weten we al langer dat vervuiling zorgt voor problemen aan onze luchtwegen en voor hart- en vaatziekten. ‘Zes procent van alle hartaanvallen wordt veroorzaakt door luchtverontreiniging’, geeft Tim Nawrot (Universiteit Hasselt) als voorbeeld. Als epidemioloog is hij gespecialiseerd in de effecten van luchtvervuiling op onze gezondheid.

‘Hoe vervuilder de plek waar je leeft, hoe groter de kans dat je sterft aan een hart- of vaataandoening’, beaamt Ben Nemery van de KU Leuven. Hij is toxicoloog en internationaal erkend specialist in luchtvervuiling. ‘Dicht bij een drukke baan wonen, geeft meer kans op aderverkalking en longontstekingen. Ook problemen met astma, hooikoorts of allergie worden erger.’

We weten dat kinderen die geboren worden in streken met vuilere lucht vaker een lager geboortegewicht hebben. Nawrot en zijn team bevestigden onderzoek waaruit blijkt dat ze ook minder goed presteren op cognitieve tests. Meer algemeen toonde hij aan dat we door luchtvervuiling sneller verouderen.

 

‘Naast de Po-vlakte en enkele streken in Oost-Europa leven wij in de meest vervuilde regio van Europa’

Hans Bruyninckx
Europees Milieu Agentschap

 

En dan is er de link met kanker. Verschillende grote studies bewijzen dat chronische blootstelling aan fijn stof en andere vervuilers longkanker veroorzaakt. Sommige spreken van 15 tot 27 procent meer kans, andere van 50 procent. ‘We kunnen aannemen dat een op de vijf longkankers veroorzaakt wordt door luchtvervuiling’, stelt Ben Nemery.

Ook over borstkanker duiken studies op die een alarmerend beeld schetsen. Een onderzoek geleid door de Chinees Chit Ming Wong en de Brit Neil Thomas geeft aan dat langdurige blootstelling aan fijn stof het risico op borstkanker met 80 procent verhoogt. Andere onderzoeken wijzen op de link met kankerverwekkende paks en stikstofdioxide (NO2).

‘Ik vind dit alarmerend’, zegt Christophe Depamelaere, een huis- en sportarts uit Wingene. ‘Het verklaart voor mij de recordcijfers voor borstkanker in dieselland België.’ De arts spendeert al jaren hele nachten aan het uitvlooien van onderzoeken, in wat hij zijn ‘war on diesel’ noemt. Die kruistocht begon zes jaar geleden, toen hij de wielerploeg van Vacansoleil begeleidde. ‘Ik merkte dat mijn renners die in Vlaanderen trainden grote nadelen ondervonden ten opzichte van hun buitenlandse concurrenten. Ze werden vaker ziek en zaten aan de astmapuffers. Tot ik een NO2-kaart zag van Europa, met daarop een donkere vlek boven Vlaanderen. Toen viel mijn frank.’

Het lijkt idyllisch, maar de fijnstofwaarden tussen stad en platteland verschillen weinig. 

Zijn keukentafel ligt bezaaid met wetenschappelijke papers. Ze tonen allerlei effecten van luchtvervuiling waar je niet vrolijk van wordt. ‘Ik haal dit niet uit de Flair. Hebben we nog meer nodig om wakker te schieten?’

 

Van wieg tot graf

 

De rit met de ultrafijnstofmeter haalt me hardhandig uit mijn slaap. Het snuisteren in studies nog meer. Er zijn schokkende inzichten. Zoals de mijlpaalstudie van de Amerikaanse professor W. James Gauderman, die bijna 3.700 kinderen volgde tussen hun tiende en achttiende levensjaar. Hij stelde vast dat kinderen die opgroeiden op minder dan 500 meter van een drukke weg allen minder ontwikkelde longen hadden. Tot op 1.500 meter was er een effect. De gevolgen droegen ze mee voor de rest van hun leven.

De voorbije weken verschenen ook alarmerende studies die aantonen dat luchtvervuiling inwerkt op ons brein en onder meer dementie in de hand werkt. Onderzoekers van de University of California rapporteerden dat de kans op dementie bij oudere vrouwen verdubbelde als ze op plaatsen woonden waar de fijnstofconcentratie (PM2,5) hoger was dan 12 microgram per kub. 12 microgram, dat is het niveau dat we overal in België halen. Volgens de leidende onderzoeker Jiu-Chiuan Chen zou luchtvervuiling weleens verantwoordelijk kunnen zijn voor een vijfde van de dementiegevallen wereldwijd.

 

Het gros van de luchtvervuiling ligt aan het gemak waarmee we in de auto stappen, aan de manier waarop we onze ruimtelijke ordening om zeep hebben geholpen

 

De waterval aan studies toont vooral één ding: vervuiling werkt acuut en langdurig in op ons lichaam, van de wieg tot het graf. ‘Uiteindelijk gaan we er allemaal een beetje aan dood’, zegt Ben Nemery laconiek. ‘Dat zijn feiten die we niet langer kunnen negeren.’

 

Zijn we nu in paniek?

 

Neen. Er sterven in België 13 keer meer mensen aan de gevolgen van luchtvervuiling dan door verkeersongevallen. Alleen: we weten niet wie die doden zijn, want je kunt het nooit één op één linken met pollutie. Het is een stille ziekmaker.

Ook wetenschappers gaan met elkaar in de clinch. ‘De ernst van de situatie ontkennen is trumpiaans’, vindt Tim Nawrot. Frans Fierens, de luchtspecialist van de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) en de Intergewestelijke Cel voor het Leefmilieu (Ircel), nuanceert. Fierens is de man van de officiële metingen. ‘De impact blijft significant, maar de luchtkwaliteit is gevoelig verbeterd. We hebben geen Chinese toestanden hier. En ook geen Poolse.’
 

 
In Gent worden soms hogere fijnstofwaarden opgetekend dan in Mumbai. 

Dat klopt. Vlaanderen heeft niet de meest vervuilde lucht van Europa. De gemiddelde luchtkwaliteit is vergelijkbaar met die in het Ruhrgebied, het zuiden van Nederland of het noorden van Frankrijk. Maar we wonen veel dichter op elkaar dan de meeste Europeanen. Meer mensen worden dus onderworpen aan die gemiddelde concentraties. Dat blijkt ook uit de relatieve sterftecijfers door fijn stof: die zijn bij ons dubbel zo hoog als in pakweg Frankrijk of Spanje. Toch is er bij de overheid geen grote ongerustheid. We halen immers de Europese norm. Gemiddeld meten we in ons land op jaarbasis 12 à 13 microgram fijn stof (PM2,5) per kubieke meter lucht; in de grotere steden is dat 15 à 16 microgram. Het recentste cijfer varieert tussen de 8 en 17. Europa legt de limiet op 25 microgram, daar zitten we dus veilig onder. Maar hier zit een probleem: we halen de verkeerde norm. De Wereldgezondheidsorganisatie legt de grens op 10 microgram. Daar gaan we bijna overal in ons land boven, zeker in Vlaanderen en Brussel.

De Europese norm is een economisch en politiek haalbare norm, een compromis tussen alle lidstaten. ‘Gezondheid was niet de enige afweging’, zegt Hans Bruyninckx. ‘We hebben de lat zo gelegd dat we ze kunnen halen’, beaamt Tim Nawrot. ‘Dat geeft een vals gevoel van veiligheid’.
De bewijzen dat diesel schadelijk is, stapelen zich op. Maar we blijven eraan verknocht. 

Nawrots statement wordt duidelijk wanneer we de Vlaamse kaart met de gemiddelde fijnstofconcentraties opnieuw inkleuren met de WHO-norm als referentie. Aan de ene kant krijg je een geruststellende, overwegend groene kaart. Daarnaast een alarmerend rode. Alle experts die we voor dit dossier spraken, geven aan dat de WHO-norm de na te steven standaard moet zijn. ‘Het is zoals met tabak’, zegt Christophe Depamelaere: ‘Alles wijst erop dat er voor fijn stof geen veilige ondergrens meer bestaat.’ En dan is er nog de Europese norm voor stikstofdioxide (NO2): die halen we niét. In Brussel wordt ze al jarenlang flagrant geschonden, in Vlaanderen flirten we met de grens en gaan we er op sommige plaatsen boven. De bewijzen dat het aan diesel gerelateerde NO2 schadelijk is voor de gezondheid, stapelen zich nochtans op.
 
Is het erger dan vroeger?

De lucht in België is properder dan twintig jaar geleden. De gemiddelde fijnstofconcentraties die we monitoren in stations over het hele land dalen traag maar zeker. Maar volgens de meeste experts geeft dat niet het volledige beeld. Lage waarden ’s nachts doen de cijfers uitvlakken. Gemiddelden camoufleren piekconcentraties. In Gent hadden we vorig weekend bijvoorbeeld hogere fijnstofwaarden dan in Mumbai.



Er is nog een maar. De inspanningen die we deden, vooral in de industrie en de landbouw, worden deels tenietgedaan door het verkeer dat in die twintig jaar met ruim een kwart toenam. Vooral het aantal dieselauto’s nam exponentieel toe. Maar verkeersgerelateerde parameters als ultrafijn stof of black carbon (roet) worden niet systematisch opgevolgd. De bewijzen stapelen zich nochtans op dat ultrafijn stof weleens erg gevaarlijk zou kunnen zijn, omdat de deeltjes rechtstreeks naar de hersenen en de bloedbaan gaan. Van black carbon suggereren studies dat het mogelijk nog schadelijker is dan fijn stof, als drager van andere giftige stoffen. Specialisten zijn het erover eens dat hier te lang over gezwegen is.

Wat we wel weten, is dat met de nieuwere dieselmotoren het aandeel NO2 in de lucht toeneemt. Vreemd genoeg komt dat net door de roetfilters: die verminderen de fijnstofuitstoot met meer dan 90 procent, maar ze verhogen de uitstoot van NO2. Het is dus kiezen tussen de pest en de cholera. Sinds dieselgate weten we ook dat autofabrikanten de Europese stikstofnormen alleen maar halen door gesjoemel.

Wat met piekblootstellingen?

Wat doet filerijden met onze gezondheid? Of elke dag de hond uitlaten na het werk, in een park waar veel verkeer langskomt? Heeft het een impact als ik elke dag een half uur over drukke wegen naar mijn werk of naar school fiets? Het zijn vragen waar veel mensen mee zitten. Wij ook, sinds we tijdens onze trip met de ultrafijnstofmeter zagen dat de waarden tijdens de spits in Brussel en op de E40 amper naar beneden doken. Detail: in de auto is het soms nog erger, omdat de pollutie onder de motorkap blijft hangen.



Het is een kwestie die veel wetenschappers bezighoudt. Er zijn studies die suggereren dat korte maar hevige blootstelling een impact heeft. ‘Zo blijkt dat wie in het verkeer zit meer kans heeft kort daarna een hartaanval te krijgen’, vertelt Ben Nemery. ‘In labo’s zagen onderzoekers dat de hartspier al na tien minuten fietsen in vervuilde lucht minder doorbloed was. Ook wij toonden aan dat het meteen kan leiden tot trombose en hartinfarcten.’ Het lijkt er dus op dat piekblootstellingen effect hebben, zeker bij zwakke personen. ‘Bij een half uur blootstelling aan piekwaarden, zie je dat mensen met astma meer last krijgen’, stelt Dirk Avonts, huisarts en docent algemene gezondheidszorg aan de Universiteit Gent. ‘Hartlijders hebben meer kans op een infarct. Maar ook bij gezonde mensen zie je littekenweefsel ontstaan in de longen, waardoor de longcapaciteit daalt. Nu voel je dat niet, over veertig jaar wel.’

Is het beter op het platteland?

‘Mensen vragen soms of ze niet beter zouden verhuizen, weg uit de stad’, vertelt Frans Fierens. ‘Natuurlijk niet, dat heeft geen enkele zin. Vlaanderen is één verstedelijkt gebied. De fijnstofwaarden tussen stad en platteland verschillen al bij al niet zoveel. En je kunt pal in het groen gaan wonen, maar elke dag moeten pendelen naar je werk. Dan heb je niets gewonnen.’
 
Er is dus geen ontsnappen aan. Veel drukke gewestwegen gaan dwars door dorpen of kleine gemeenten. ‘Het contrast tussen stad en platteland dat we ons zo naïef voorstellen, is een illusie’, stelt Luc Int Panis. Hij is senior onderzoeker aan de Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek (Vito), en werkt vooral op de effecten van luchtvervuiling in combinatie met fysieke activiteit. ‘Mensen verkijken zich op het belang van de luchtkwaliteit bij hun woning. We spenderen meer tijd onderweg en op andere plaatsen dan thuis. Je lost het probleem voor jezelf dus niet op door buiten de stad te gaan wonen.’

Is het wel een goed idee om te fietsen in de spits?

Ik breng mijn kinderen elke dag met de fiets naar school. Is dat wel een goed idee? Uit recente studies blijkt dat fietsers door de inspanning vier tot negen keer meer zuurstof, en dus vervuiling, inademen. Ook Luc Int Panis kwam tot die vaststelling. En toch, benadrukt hij: dat weegt niet op tegen de gezondheidsvoordelen van het fietsen zelf.
‘Een interessante Britse studie maakte wereldwijde simulaties voor fietsers die drukke routes volgen. In sommige Indiase of Iraanse steden fiets je beter niet langer dan een half uur. Maar in Europa kom je nergens aan dat soort breakpoints.’ De onderzoekers Marko Tainio en Audrey J. de Nazelle deden voor ons dossier de oefening voor België. In de meeste Vlaamse steden moet je al 12 uur fietsen voor je in de problemen komt. Op de zwartste punten, zoals Zelzate of Zwijndrecht: 8 uur. ‘Dat doet niemand’, zegt Luc Int Panis. ‘Fietsen in vuile lucht is hier dus nog altijd beter dan niet fietsen.’
 
Maakt het dan niet uit langs welke route je fietst? Toch wel, als je ook black carbon en ultrafijn stof aan het plaatje toevoegt. Dat zwarte gat probeert Ben Barratt in te vullen in Londen, met intrigerende black-carbonexperimenten. Barratt is onderzoeker aan het King’s College, en stuurt mensen via verschillende routes door de stad met black-carbonmeters om te zien wat ze écht inademen. Zo stelt hij ‘London Air maps’ op. ‘Je kunt je blootstelling met 50 tot 75 procent naar beneden halen door een andere route te kiezen’, zegt hij. ‘Ik wil mensen niet bang maken, maar tonen dat er alternatieven zijn.’

Wie moet zich aangesproken voelen?

De industrie en de landbouw. Maar vooral: wijzelf. Het gros van het fijn stof komt van onze kachels en haarden, en van onze wagens. Als we rondrijden, ademen we de uitlaatgassen voortdurend zelf in. ‘We zullen de WHO-adviesnorm nooit halen als we niet afraken van onze dieselverslaving’, zegt Frans Fierens. ‘Europa heeft bovendien nieuwe uitstootplafonds voor fijn stof en NO2 per lidstaat vastgelegd. Om die te halen tegen 2030, zullen we een stevige tand bij moeten steken.’ Ook die haarden en kachels steken. ‘We zullen het echt moeten afleren om voor de gezelligheid hout te verbranden in open haarden en oude kachels’, stelt Fierens. Wie twee uur zijn haard laat branden, stoot evenveel fijn stof uit als een vrachtwagen die van Brussel naar Parijs rijdt. Maar ook moderne kachels en pelletkachels blijven een bron van fijn stof. In Londen zijn houtvuren al 60 jaar verboden. Het is er even ongepast als roken op restaurant.
Het gros van de luchtvervuiling ligt dus aan onze manier van leven, aan het gemak waarmee we in de auto stappen, aan de manier waarop we onze ruimtelijke ordening om zeep hebben geholpen door versplinterd te gaan wonen. Een kentering is onvermijdelijk. Alleen al de klimaatdoelen – 40 procent minder CO2 tegen 2030 en 80 procent minder tegen 2050 – zullen ons daartoe dwingen, merkt Hans Bruyninckx op. Dat is het goede nieuws. Klimaatdoelen zijn gezondheidsdoelen geworden.
‘Er is een weg terug’, besluit ook professor Nemery. ‘Een opvolgstudie van Gauderman toonde aan dat naarmate de vervuiling afnam kinderen weer beter ontwikkelde longen hadden. Andere toonden dat een verbetering van de luchtkwaliteit meteen leidt tot minder hartinfarcten. Of tot de verhoging van de levensverwachting met een half jaar. Die effecten zijn indrukwekkend. We hoeven dit niet te ondergaan.’

Leeswijzer
P M10 en PM2,5: fijn stof waarvan de diameter kleiner is dan 10, respectievelijk 2,5 micrometer. PM10 is zeven keer fijner dan een haar, PM2,5 nog vier keer kleiner. Fijn stof bestaat uit gasvormige en vaste zwevende deeltjes. Sommige daarvan zijn giftig. Hoe fijner het stof, hoe dieper het in onze longen binnendringt. 
Ultrafijn stof (UFP): deeltjes die kleiner zijn dan 100 nanometer, of de schaal waarop we atomen meten. Ze kunnen rechtstreeks in onze bloedbaan en hersenen binnendringen.
Black carbon (bc): roet. Het komt vrij door onvolledige verbranding van fossiele brandstoffen, hout of biomassa. Vooral dieselroet is problematisch.
NO2 : stikstofdioxide. Vormt samen met het ongevaarlijke stikstofoxide (NO) NOx. Komt vooral uit de uitlaat van dieselauto’s.
Paks : polycyclische aromatische koolwaterstoffen. Kankerverwekkende deeltjes, die zich onder meer vastklitten aan fijn stof en dieselroet. Is ook wat in verbrand vlees op de barbecue zit.
Street canyon: een smalle straat met hoge huizen of gebouwen waar de vuile lucht langer blijft hangen. (inre)


De Standaard 18-02-2017
http://www.standaard.be/cnt/dmf20170217_02737532

Tags: